การผลิตซ้ำภาพลักษณ์ของสมเด็จพระนเรศวรมหาราชจากพงศาวดาร ตำนาน ภาพจิตรกรรม จิตรกรรมฝาผนัง มาสู่ภาพยนตร์ ในแต่ละยุคสมัยล้วนมีนัยน่าขบคิด

เขียนโดย ยุวดี มณีกุล

กรุงเทพธุรกิจออนไลน์ : ภาพยนตร์ 'ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช' ทำให้เกิดปรากฏการณ์น่าสนใจหลากหลายในสังคมไทยห้วงเวลานี้ ไม่ว่าจะเป็นแวดวงบันเทิง แวดวงวิชาการประวัติศาสตร์ หรือในกลุ่มผู้ชมภาพยนตร์ ผลพวงประการสำคัญของกระแส 'พระนเรศวรฟีเวอร์' ที่เห็นได้ชัดคือคนไทยจำนวนมากหันมาสนใจประวัติศาสตร์สมัยกรุงศรีอยุธยามากขึ้น สิ่งที่เรียกว่าสำนึกชาตินิยมก็ก่อตัวเข้มข้นขึ้นไม่แพ้กัน

การนำเสนอภาพของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ในฐานะวีรบุรุษกู้ชาติสยามนั้น ถูกส่งทอดมาอย่างเป็นทางการไม่ต่ำกว่า 100 ปี ด้วยสื่อสาธารณะสำคัญของแต่ละยุคสมัย โดยเฉพาะสื่อที่สามารถมองเห็นได้อย่างภาพเขียน ภาพจิตรกรรมฝาผนัง ในสถานที่ที่เป็นศูนย์กลางของชุมชนในอดีต ได้แก่ พระอุโบสถหรือพระวิหารของวัดสำคัญ

ประเด็นนี้ นักวิชาการจากคณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร นาม อาจารย์ทรงยศ แววหงษ์ ผู้มีพื้นความสนใจสื่อภาพยนตร์ในอุษาคเนย์ ในฐานะผลผลิตทางสังคมวัฒนธรรม มีแง่มุมบางประการเกี่ยวกับการผลิตซ้ำภาพลักษณ์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช จากภาพจิตรกรรมสมัยรัชกาลที่ 5 ภาพชุดจิตรกรรมฝาผนัง สมัยรัชกาลที่ 7 ที่วัดสุวรรณดาราราม (ภายใต้การควบคุมงานของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ วาดโดยพระยาอนุศาสนจิตรกร หรือจันทร์ จิตรกร) รวมทั้งจากภาพยนตร์ตามโรงภาพยนตร์ พ.ศ.นี้  

ภาพเขียนอวดมหาชน

 อาจารย์ทรงยศเกิดมุมมองเกี่ยวกับการผลิตซ้ำภาพลักษณ์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช ก็เนื่องด้วยช่วงปลายเดือนมกราคมที่ผ่านมา ได้นำนิสิตสาขาความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ไปทัศนศึกษาที่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา และได้เยี่ยมชมภาพจิตรกรรมฝาผนังที่วัดสุวรรณดาราราม โดยมุ่งศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างประเทศในเชิงประวัติศาสตร์

ภาพจิตรกรรมฝาผนังที่พระวิหารวัดสุวรรณดารารามชุดนี้ ทำให้เกิดมุมมองใหม่ในการตีความพระประสงค์ของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ผู้ทรงรับหน้าที่ควบคุมและกำกับการวาดภาพ เมื่อปี พ.ศ.2473-2474 ก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ เป็นระบอบประชาธิปไตย เพียง 1 ปี

"ผมคิดว่าลักษณะโครงสร้างของจิตรกรรมฝาผนังที่เป็นภาพชุดพระราชประวัติพระนเรศวรมหาราชน่าสนใจมาก มันเป็นลักษณะโครงสร้างเดียวกับพุทธประวัติ" อาจารย์ทรงยศเกริ่น

"ในแง่ของหนัง นี่อาจจะเป็นครั้งสำคัญมากๆ ที่ภาพพจน์ของพระนเรศวรได้ปรากฏขึ้นมาเป็นรูปร่าง เป็นคนมีชีวิตจิตใจ แน่นอนนี่ไม่ใช่ครั้งแรก ครั้งแรกนั้นที่เป็นหนังน่าจะชื่อว่าพระนเรศวรหรือพระองค์ดำ เมื่อประมาณ 20 ปีมาแล้ว แต่ครั้งนี้ยิ่งใหญ่มากในแง่โปรดักชั่น"

อาจารย์ทรงยศลำดับความว่า ครั้งแรกที่มีการสร้างภาพของสมเด็จพระนเรศวร เป็นภาพชุดในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จำนวน 94 ภาพ/แผ่น มีการเขียนโคลงภาพพระราชพงศาวดาร 376 บท ภาพชุดนี้แล้วเสร็จเมื่อปี พ.ศ.2430 ฝีมือการวาดของกลุ่มช่างหลวงหลายคน

ในหนังสือ 'พระประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช' พระนิพนธ์สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ระบุเหตุการณ์ตอนนี้ว่า

...สร้างสำเร็จเมื่อปีกุน พ.ศ.2430 ได้โปรดฯ ให้นำไปประดับพระเมรุท้องสนามหลวงอวดมหาชนเมื่อครั้งพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพาหุรัดมณีมัย (ซึ่งทรงสถาปนาพระเกียรติยศเป็นสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระเทพนารีรัตน์ ในรัชกาลที่ ๖) กับพระศพสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าตรีเพ็ชรุตม์ธำรง เจ้าฟ้าศิริราชกกุธภัณฑ์ และพระศพพระอัครชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคนารีรัตน์ และในงานพระเมรุครั้งนั้นได้โปรดฯ ให้รวบรวมโคลงเรื่องพระราชพงศาวดารที่กล่าวมานี้ให้พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) แต่งบานแผนกเป็นร่ายและโคลงกำกับ แล้วพิมพ์เป็นเล่มสมุดพระราชทานเป็นของแจกด้วย

...ครั้นเสร็จงานพระเมรุ จึงโปรดฯ ให้แบ่งรูปภาพเรื่องพระราชพงศาวดารไปประดับไว้ ณ พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัยบ้าง ส่งไปประดับพระที่นั่งวโรภาษพิมาณ ณ พระราชวังบางปะอินบ้าง เรื่องตำนานโคลงภาพพระราชพงศาวดารมีมาดังนี้

นัยหลังจิตรกรรมฝาผนัง?

ต่อมาในช่วงปลายรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ครานั้นสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงมีลายพระหัตถ์ระบุไว้ว่าเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ.2473 จะต้องไปวาดภาพจิตรกรรมฝาผนังพระประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราชที่พระวิหารวัดสุวรรณดาราราม วัดสำคัญของราชวงศ์จักรี

จิตรกรรมฝาผนังชุดดังกล่าวมีทั้งหมด 16 ภาพ ภาพที่หนึ่งทรงกระบี่กระบองกับมังสามเกียด ภาพที่สองทรงเรือไล่ตามพระยาจีนจันตุ ภาพที่สามทรงตีเมืองคัง ภาพที่สี่ทรงเล่นชนไก่พนันกับมังสามเกียด ภาพที่ห้าทรงประกาศอิสรภาพ ภาพที่หกทรงจัดพิธีถือน้ำที่วัดฤาษีชุม (ศรีชุม) รับศึกหงสาวดี ภาพที่เจ็ดทรงตีค่ายพระเจ้าเชียงใหม่ ภาพที่แปดทรงปล้นค่ายพม่า ภาพที่เก้าทรงฆ่าลักไวทำมู ภาพที่สิบทรงสุบินว่าฟันจระเข้ ภาพที่สิบเอ็ดทรงปฐมกรรมพระยาละแวก ภาพที่สิบสองทรงได้ซากเมืองหงสาวดี ภาพที่สิบสามทรงตีเมืองตองอู ภาพที่สิบสี่กระบวนพระบรมศพพระนเรศวร

โดยภาพที่สำคัญที่สุดคือภาพเหนือประตูตรงข้ามพระประธาน เป็นภาพทรงกระทำยุทธหัตถีกับพระมหาอุปราชา และภาพหลังพระประธานเทวดาเหาะในหมู่เมฆ

อาจารย์ทรงยศวิเคราะห์ถึงภารกิจสำคัญของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพครั้งนี้ กับสถานการณ์บ้านเมืองในช่วงเวลาเดียวกัน

"บริบททางสังคมตอนนั้น ผมคิดว่าภาพความเสื่อมถอยของราชสำนักอาจเกิดขึ้นทั่วไป ผมคิดว่าการสร้างภาพสมเด็จพระนเรศวรน่าจะเกี่ยวข้องกับเรื่องเชิงกษัตริย์นิยม เพราะตอนนั้นจะเปลี่ยนแปลงการปกครองแล้ว จากนั้นท่านก็ทรงเขียนพระราชประวัติสมเด็จพระนเรศวร มีรายละเอียดเยอะมาก"

"ภาพพระสยามเทวาธิราชเสด็จขึ้นสวรรค์ทูลเชิญพระอิศวรให้ลงมาจุติมาเป็นพระนเรศวร น่าสนใจมาก ในพงศาวดารไม่ได้ระบุไว้ นี่เป็นการสร้างขึ้นมาโดยสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ผมคิดว่าท่านอิงกับวิธีการเล่าเรื่องจิตรกรรมฝาผนังที่มีในจารึกอยู่แล้ว เช่น บรรดาเทวดาทั้งหลายไปสวรรค์ทูลเชิญให้พระอิศวรเสด็จเป็นพระพุทธเจ้า"

"อย่าลืมว่าพระสยามเทวาธิราชเพิ่งถูกสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4 ในฐานะเทวดาองค์ใหม่ที่มีอำนาจบริบาลสยามทั้งปวง ทำไมต้องเป็นพระอิศวรนั้นไม่ทราบชัดเจน แต่รู้ว่าลัทธิเทวราชาบางส่วนเป็นลัทธิธรรมเนียมที่เกี่ยวข้องกับพระอิศวร บางส่วนเป็นลัทธิธรรมเนียมที่เกี่ยวข้องกับพระนารายณ์"

ในแง่ตำแหน่งของการวางภาพย่อมสะท้อนถึงความสำคัญของภาพเช่นกัน

"ปกติเวลาเราเข้าไปในพระวิหารหรือพระอุโบสถ สิ่งที่สำคัญที่สุดในห้องนั้นคือพระประธาน ตำแหน่งสูงที่สุดแสดงความเป็นประธานในพื้นที่ โดยจารีตการวาดจิตรกรรมฝาผนัง ด้านที่สำคัญสุดมีสองด้าน คือด้านหลังพระประธานและด้านตรงข้ามพระประธาน จารีตด้านหลังพระประธานจะวาดเป็นรูปการตรัสรู้หรือการมีชัยชนะเหนือหมู่มาร ในแง่พื้นที่จะเต็มไปด้วยสีสัน การเคลื่อนไหวเต็มผนังใหญ่ ที่วัดนี้ด้านหลังเป็นเทวดาเหาะมาชุมนุมกัน ในแง่หนึ่งอาจเป็นการมาไหว้พระบรมศพ ในภาพกระบวนศพของพระนเรศวรด้านขวา หรือมาไหว้ต้อนรับการเกิดของพระนเรศวรซึ่งอยู่ด้านซ้ายก็ได้"

กล่าวสำหรับภาพที่สองนั้น อาจารย์ทรงยศถือว่าเป็นภาพเด่นที่สุดของชุด ตำแหน่งภาพอยู่ตรงข้ามผนังพระอุโบสถ โดยทั่วไปภาพในตำแหน่งนี้มักเป็นภาพมารวิชัย แต่นี่เป็นภาพการทำยุทธหัตถี

"ผมเชื่อว่าหลังเหตุการณ์ รศ.130 ในสมัยรัชกาลที่ 6 มีกรณีขัดแย้งกันระหว่างมหาดเล็กกับทหารแล้วมีการวิพากษ์วิจารณ์สถาบันพระมหากษัตริย์ สืบเนื่องมาเรื่อยๆ ภาวะตกต่ำทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 7 มีหลายฝ่ายมองว่ารัฐบาลค่อนข้างขาดประสิทธิภาพในการแก้ปัญหา อย่างน้อยสุดคงเห็นคำประกาศของคณะราษฎรที่พูดว่าการบริหารกิจการบ้านเมืองของฝ่ายเจ้าไม่ประสบความสำเร็จ คือมันเป็นความตกต่ำของระบอบกษัตริย์ หรือกษัตริย์นิยมในช่วงนั้น"

"การสร้างภาพจิตรกรรมฝาผนังชุดนี้ น่าจะเป็นความพยายามของสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ที่จะกอบกู้อิมเมจของระบอบกษัตริย์ในช่วงนั้นในฐานะที่ท่านเป็นฝ่ายพระราชวงศ์ ต้องไม่ลืมว่ารัชกาลที่ 6 มาพร้อมกับความเชื่อเรื่องกษัตริย์วีรบุรุษ ท่านทรงไปบวงสรวงอนุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรที่หนองสาหร่าย ดอนเจดีย์ ท่านสั่งให้หาเลยว่าตรงไหนคือเจดีย์ที่รำลึกยุทธหัตถี พอท่านทรงพบแล้วก็มีการเฉลิมฉลองใหญ่ รัชกาลที่ 6 ทรงมีสปีคยืดยาวมาก สุดท้ายพระองค์ทรงเปล่งคำว่าไชโย คำว่า 'ไชโย' ก็เกิดเป็นครั้งแรกในสมัยนี้ พระองค์ทรงสร้างคำนี้ขึ้นมา เป็นคำเดียวกับคำว่าชัยในภาษาสันสกฤต คนฮินดูจะกล่าวคำที่เป็นมงคลที่สุดคือคำว่าชัย ในหลวงรัชกาลที่ 6 ท่านโปรดภาษาสันสกฤต ท่านจึงทรงประดิษฐ์คำนี้ขึ้น"

ซ้ำโครงสร้างพุทธประวัติ

ในแง่การลำดับภาพจิตรกรรมฝาผนังนั้น อาจารย์ทรงยศมองว่า สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงนำเค้าโครงเรื่องพุทธประวัติมาเป็นแบบแผน หากพระสยามเทวาธิราชอัญเชิญพระอิศวรมาจุติเป็นพระนเรศวร พระองค์ย่อมทรงมีภารกิจสำคัญคือเอาชัยชนะเหนือพระยามาร และพระยามารในที่นี้ก็คือพระมหาอุปราชา จอมทัพใหญ่แห่งกองทัพพม่า

อาจารย์ทรงยศแจกแจงอีกว่า ในพระประวัติ ได้พรรณนาว่าช้างทรงสมเด็จพระนเรศวิ่งตะลุยไปข้างหน้าจนพ้นจากกองทัพฝ่ายตน หลังจากฝุ่นควันจางลงจึงทรงพบว่าอยู่ท่ามกลางวงล้อมศัตรู แต่ด้วยพระกฤษดาภินิหารพระองค์จึงทรงสามารถกระทำยุทธหัตถีเอาชนะพระมหาอุปราชาได้

"หลังรบเสร็จพระนเรศวรทรงพระพิโรธเหล่าทหารของพระองค์ที่ตามไม่ทัน ทรงสั่งประหาร แต่สมเด็จพระพนรัตนวัดป่าแก้ว พระสังฆราชฝ่ายขวา ได้ทูลขอชีวิตเหล่าทหารนั้นไว้"

ในหนังสือ 'พระประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช' ฉบับสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ เล่าถึงเหตุการณ์นี้ไว้ว่า

...สมเด็จพระพนรัตนถวายพระพรว่า ซึ่งข้าราชการเหล่านั้นจะกลัวข้าศึกยิ่งกว่าพระองค์เห็นจะไม่เป็นได้ ที่เกิดเหตุบันดาลให้เสด็จเข้าไปมีชัยชนะโดยลำพังพระองค์ในท่ามกลางข้าศึกนั้น น่าจะเปนเพราะพระบารมีบันดาลจะให้พระเกียรติปรากฏไปทั่วโลก เปรียบเหมือนเมื่อครั้งพระพุทธเจ้าเสด็จประทับอยู่ใต้ต้นศรีมหาโพธิ์ในวันที่จะตรัสรู้พระโพธิญาณนั้น เทวดาก็มาเฝ้าอยู่เปนอันมาก เมื่อพระยามารยกพลมาผจญ ถ้าหากเทวดามาช่วยรบพุ่งพระยามารให้พ่ายแพ้ไปก็จะไม่สู้อัศจรรย์นัก เผอิญเทวดาพากันหนีไปหมด ยังเหลือแต่พระพุทธเจ้าองค์เดียว ทรงสามารถปราบพระยามารกับทั้งรี้พลให้พ่ายแพ้ได้ จึงได้พระนามว่า สมเด็จพระพิชิตมารโมลีศรีสรรเพ็ชดาญาณ เปนมหัศจรรย์ไปทั่วอนันตจักรวาล ที่พระองค์ทรงชนะสงครามครั้งนี้ก็คล้ายกัน ถ้าหากมีชัยชนะด้วยกำลังรี้พล พระเกียรติยศก็จะไม่เปนมหัศจรรย์เหมือนที่มีชัยด้วยทรงทำยุทธหัตถีโดยลำพังพระองค์กับสมเด็จพระอนุชาธิราช จึงเห็นว่าหากพระบารมีบันดาลเพื่อเฉลิมพระเกียรติยศ ไม่ควรทรงโทมนัสน้อยพระราชหฤทัย สมเด็จพระนเรศวรฯ ได้ทรงฟังสมเด็จพระพนรัตนถวายวิสัชนา ก็ทรงปีติโสมนัส สิ้นพระพิโรธ สมเด็จพระพนรัตนจึงทูลขอชีวิตข้าราชการไว้ทั้งหมด...

ด้วยข้อมูลเหล่านี้ อาจารย์ทรงยศจึงเห็นว่าภาพจิตรกรรมฝาผนังพระประวัติสมเด็จพระนเรศวร เป็นโครงสร้างเดียวกับจิตรกรรมฝาผนังพุทธประวัตินั่นเอง

"ภาพจิตรกรรมฝาผนังสีน้ำมันบนผนังปูนชุดนี้ กลายเป็นตัวแบบในการผลิตซ้ำเมื่อมีการอ้างถึงพระราชประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราชตลอดเวลา แม้แต่ตอนที่คนแห่ไหว้ลัทธิบูชาสมเด็จพระนเรศวรที่ต้องมีการถวายไก่ ไก่หน้าตาเป็นอย่างไร พันธุ์ไหน ก็ดูมาจากภาพจิตรกรรมชุดนี้"

ครั้นภาพลักษณ์ของสมเด็จพระนเรศวรมหาราชได้รับการต่อยอดมาเป็นภาพเคลื่อนไหวบนแผ่นฟิล์ม ผลงานการกำกับของ ม.จ.ชาตรีเฉลิม ยุคล นั้น ในสายตาของนักฉายหนังอุษาคเนย์อย่างอาจารย์ทรงยศมองว่า การเลือกใช้คำว่า 'ตำนาน' เป็นการเปิดโอกาสให้ท่านผู้สร้างได้ตีความประวัติศาสตร์จากการค้นคว้าและลงพื้นที่ด้วยองค์เอง รวมทั้งเปิดโอกาสให้ประชาชนได้ร่วมตีความเช่นกัน

"เป็นครั้งแรกที่ผมคิดว่าสมเด็จพระนเรศวรมหาราชถูกประชาพิจารณ์ และผมคิดว่านี่จะยิ่งทรงพลังกว่าตอนเป็นภาพนิ่งเป็นไหนๆ" อาจารย์ทรงยศกล่าวในที่สุด