นอกจากจะเอาฉากมารวิชัยมาสร้างเป็นพระประธานแล้ว จารีตของการวาดจิตรกรรมยังนิยมใช้ผนังด้านที่อยู่ตรงข้ามพระประธาน ซึ่งเป็นพื้นที่ต่อเนื่องที่ใหญ่ที่สุด วาดเรื่องราวเพียงเรื่องเดียวคือสภาวะการเปลี่ยนผ่านจากนักบวชธรรมดาไปเป็นพุทธะ ผู้ตื่นจากกิเลสทั้งปวง ซึ่งก็คือเหตุการณ์ตอนชนะมารหรือตอนตรัสรู้นั่นเอง

2. โบสถ์เป็นพื้นที่สมมุติในเวลาสมมุติ
                   อันที่สองคือผมคิดว่าพื้นที่สี่เหลี่ยมนั้นถูกสร้างให้เป็นพื้นที่สมมุติและเป็นเวลาสมมุติด้วย  เหตุที่บอกว่าเป็นเวลาสมมติก็เพราะเวลาที่เราเข้าไปในอุโบสถนั้น เรากำลังอยู่ในเวลาไหนกันแน่  ผมคิดว่าคนออกแบบตั้งใจที่จะบอกเราว่าเรากำลังย้อนกลับไปในอดีต  เพราะฉะนั้น แม้พระพุทธองค์จะทรงมีชีวิตอยู่ก่อนหน้าเราถึงสองพันห้าร้อยกว่าปีที่แล้ว  แต่เราก็ยังเห็นด้วยสายตาว่าพระองค์ยังนั่งอยู่ตรงนั้น เหมือนกับว่าเราเดินกลับไปเฝ้าพระองค์ในสมัยพุทธกาล

                   ในแง่ของการเป็นพื้นที่สมมตินั้นหมายถึงว่าเมื่อเราผ่านเข้าไปในพระอุโบสถแล้ว ห้องสี่เหลี่ยมนั้นได้กันความเป็นจริงทุกอย่างเอาไว้ภายนอกหมด  ไม่มีรถ ไม่มีร้านค้า ไม่มีอะไรเลย นอกจากพระพุทธเจ้าซึ่งนั่งอยู่กลางห้อง  นอกจากนั้นโดยจารีต เพดานของห้องจะมีลักษณะสำคัญสองอย่าง คือหนึ่ง บนเพดานจะประดับประดาด้วยไม้แกะสลักหรืออย่างน้อยที่สุดก็วาดรูปซึ่งมีลักษณะคล้ายดวงดาว  รูปวาดหรือไม้แกะสลักนั้นเราเรียกว่าดาวเพดาน  จึงเสมือนหนึ่งว่าเพดานคือท้องฟ้าเพราะมีดาวประดับอยู่  ซึ่งสัมพันธ์กับสอง สีของเพดานซึ่งทาด้วยสีแดง หมายถึงสีอันสุกสว่าง ซึ่งก็คือรังสีความรู้ของพระพุทธเจ้าจากการตรัสรู้ที่ได้ฉาบท้องฟ้าหรือจักรวาลเอาไว้ทั้งหมด  จารีตทั้งสองอย่างนี้เป็นสิ่งยืนยันอีกประการว่าพื้นที่สี่เหลี่ยมในอุโบสถนั้นเป็นพื้นที่และเวลาสมมุติ เสมือนประหนึ่งว่าเรากำลังเดินทางไปในจักรวาลในช่วงเวลาของการตรัสรู้ของ
พระพุทธองค์

3. โบสถ์เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์
                   พื้นที่อุโบสถมีความพิเศษสำหรับวัด หมายถึงว่าในพื้นที่ของวัดอันกว้างใหญ่ไพศาลนั้น มีอาคารหลายชนิดปะปนกันอยู่ เช่น วิหาร ศาลาการเปรียญ โรงทาน ต่างๆ นานา  อาคารอื่นๆ อาจมีได้หลายหลัง แต่อุโบสถต้องมีเพียงหนึ่งเดียวเท่านั้นและต้องมีเครื่องหมายบางอย่างแสดงถึงความพิเศษ เช่น ขุดน้ำล้อมรอบไว้ที่เราเรียกว่าอุทกสีมา แปลว่าการแสดงเขตโดยใช้น้ำ  หรืออีกทางหนึ่งที่เราพบเห็นบ่อยกว่า คือเอาหินที่เรียกว่าใบเสมามาตั้งเอาไว้รอบๆ  เพื่อบ่งบอกว่านี่คือเขตพื้นที่อันบริสุทธิ์ที่สุดและมีความศักดิ์สิทธิ์พอที่จะทำหน้าที่สำคัญสองประการ คือหนึ่ง ทำให้พุทธศาสนิกชนจดจำเรื่องราวของพระพุทธเจ้าว่าท่านสอนเรื่องอะไร และสองคือสร้างศิษย์ตถาคตไว้สืบศาสนา

                   องค์ประกอบสำคัญอีกอย่างหนึ่งในการสร้างความศักดิ์สิทธิ์แต่เดิมนั้น ผมเข้าใจว่าคนสมัยใหม่คงลืมความคิดนี้ไปแล้ว นั่นคือเรื่องของการควบคุมแสง เราจะเห็นว่าในอุโบสถแต่เดิมจะมีการควบคุมไม่ให้แสงสว่างจนเกินไป หลายคนอาจจะคิดว่าเป็นเรื่องของความบังเอิญในทางสถาปัตยกรรมที่ไม่สามารถจะเปิดพื้นที่ให้แสงเข้ามาได้มากๆ แต่ในหลายกรณี สามารถยืนยันได้ว่ามีการควบคุมแสงจริงๆ

                   ตัวอย่างที่เป็นรูปธรรมที่ผมนึกถึงคือพระวิหารของวัดมหาธาตุที่พิษณุโลก  ผมจำได้ว่าเวลาที่เห็นรูปถ่ายเก่าๆ นั้น จะมีการควบคุมแสงที่ดีมาก คือด้านหลังของพระพุทธชินราชจะเป็นพื้นที่ทาสีดำ มีลายดอกไม้ร่วงและมีเทวดาประดับอยู่สองข้าง  เราจะเห็นว่ามีการควบคุมแสงโดยการเจาะหลังคาด้านบนทั้งบ่าซ้ายและขวาของพระพุทธรูป  แสงจากท้องฟ้าจึงตกลงมาโดนองค์พระ ทำให้ดูว่าพระพุทธชินราชต้องแสงสว่างจนเหมือนท่านลอยออกมาจากพื้นหลัง อย่างนี้เป็นต้น

                   ผนังโดยรอบพระวิหารก็เช่นเดียวกัน คือมีการเจาะเป็นช่องแสงยาวๆ เอาไว้เพื่อคุมแสงให้พอเหมาะ  ผมมักจะจินตนาการเสมอว่าถ้าเราจุดเทียนสักเล่มสองเล่ม เปลวเทียนซึ่งอาจจะขยับตัวเบาๆ จากแรงลมที่ผ่านเข้ามาในห้องนั้น จะทำให้เกิดเงาและแสงจนอาจทำให้ดูเหมือนพระพุทธชินราชทรงเคลื่อนไหวได้ด้วยซ้ำไป ซึ่งทั้งหมดนี้เกิดจากความตั้งใจที่จะให้เกิดความรู้สึกว่านี่คือพื้นที่สมมุติซึ่งตัดขาดจากโลกภายนอก  บางท่านอาจจะบอกว่าผนังวิหารที่เราเห็นในปัจจุบันนั้นมาเติมทีหลัง ซึ่งก็ถูก หากแต่เดิมนั้น หลังคาพระวิหารเป็นลักษณะที่เราเรียกกันว่าทรงปีกนกซึ่งยื่นยาวลงมาจนเกือบจรดพื้นดิน  ผลที่เกิดตามมาก็คือการควบคุมแสงอยู่ดี  ถึงไม่มีช่องหลังคาหรือฝาผนังด้านข้างเลยก็ตาม

                   ในโบสถ์มหาอุดก็เช่นกัน ถึงแม้จะก่อผนังทึบ ไม่มีช่องหน้าต่างและมีประตูเข้าแค่ทางเดียว แต่เขากลับเจาะช่องเล็กๆ ไว้บนผนังด้านหลังพระประธาน  เมื่อเราปิดประตู  แสงที่ออกมาจากด้านหลังจะทำให้ดูเหมือนพระประธานทรงเปล่งรัศมีออกมาโดยรอบ  ก่อเกิดเป็นบรรยากาศที่ดูขลัง ดูศักดิ์สิทธิ์ด้วยแสงที่มลังเมลือง  เป็นการควบคุมปริมาณและทิศทางของแสงอย่างฉลาดของคนโบราณ

                   ในปัจจุบัน การสร้างพระอุโบสถหรือพระวิหารก็ดีอาจจะลืมนึกถึงเรื่องนี้ไปแล้ว  เรากลับเอาแสงไฟนีออน สปอตไลท์ใส่เข้าไปในพระอุโบสถ  บางที่ก็ใส่กระจกเงาเข้าไปด้วยเพื่อให้เกิดการสะท้อนแสง  เป็นความสวยงามในรสนิยมของคนสมัยใหม่  แต่ความหมายที่ว่านี่เป็นพื้นที่ในเชิงสมมุติและได้กันเอาเวลาและพื้นที่ปัจจุบันออกไปนอกอาคารกลับหดหายไป

4. สังคมมีลำดับชั้น
                   เวลาเราเข้าไปในอุโบสถ เราจะมีความรู้สึกทันทีว่ามีพื้นที่ที่ต่างระดับกันอยู่ในนั้น  สิ่งที่ศักดิ์สิทธิ์ที่สุดและเป็นตัวคุมพื้นที่ทั้งหมดคือพระประธานซึ่งตั้งอยู่สูงที่สุดเสมอ  ถัดลงมาจากพระประธาน โดยจารีตคือพุทธสาวกที่สำคัญซึ่งอาจมีสองหรือมีสี่  ถัดลงไปอีกจะเป็นพุทธสาวกในลำดับธรรมดา  บางที่อาจมีถึง 20-30 องค์นั่งอยู่เต็มไปหมด  ถัดลงมาอีกจึงเป็นพื้นที่ของพระสงฆ์ซึ่งอยู่กลางอุโบสถและมักยกพื้นหรืออย่างน้อยก็ปูลาดด้วยพรมหรือเสื่อสีแดง  ถัดลงมาจากอาสนะของสงฆ์จึงเป็นพื้นที่ของสามัญชน  เรียกได้ว่ามีการแบ่งพื้นที่ทางชนชั้นไว้อย่างแนบเนียน

                   นอกจากลักษณะการจัดวางตำแหน่งแล้ว เรายังเห็นการจัดลำดับชั้นได้ในจิตรกรรมด้วย  ตามจารีตดั้งเดิมของการเขียนจิตรกรรมฝาผนังในสมัยอยุธยานั้น  นิยมเขียนรูปเทพหรืออะไรก็ตามนั่งพนมมือเรียงกันเป็นตับอยู่บนพื้นที่เหนือหน้าต่างสองข้างพระประธาน  แถวล่างสุดอาจเป็นรูปนักพรตปะปนกับสิ่งมีชีวิตอันศักดิ์สิทธิ์อื่นๆ ในจักรวาล เช่น พญาครุฑ พญานาค ยักษ์  ถัดขึ้นไปเป็นแถวเทวดา  เหนือขึ้นไปอีกเป็นเทวดาที่มีหน้าตาเหมือนกันหมด นั่นคือพรหมซึ่งเป็นเทวดาชั้นสูงสุด ซึ่งเมื่อเป็นพรหมแล้ว หน้าจะเหมือนกันหมด แยกแยะไม่ได้แล้ว  ถึงแม้ในตำราจริงๆ  พรหมจะยังสามารถแยกได้อีกเป็นหลายระดับด้วยกัน  ทั้งหมดนี้รวมเรียกว่าเทพชุมนุม

                   เหนือแถวของพรหมจะมีเส้นหยักๆ ที่เรียกว่าเส้นสินเทา  ระหว่างเส้นสินเทากับเพดาน จะวาดรูปพวกนักสิทธิ์วิทยาธรซึ่งก็คือคนที่มีความรู้นิดหน่อย พอจะเหาะเหินเดินอากาศได้ แต่ยังติดอยู่ในกิเลส  สะท้อนให้เห็นว่าคนกลุ่มนี้เป็นพวกชายขอบของสิ่งศักดิ์สิทธิ์ในจักรวาล  จะเห็นได้ว่านี่คือการตอกย้ำว่าแม้ในหมู่สิ่งศักดิ์สิทธิ์ก็มีลำดับชั้น  แต่เงื่อนไขของการจัดลำดับสำหรับชาวพุทธนั้นอยู่ที่การทำความดี  คนโบราณมักจะสั่งสอนกันว่าต้องทำดี  ทำดีแค่นี้อยู่ลำดับนี้  ถ้าทำดีมาก ก็จะได้ขึ้นไปอยู่ลำดับบนขึ้นไปอีก  ผมคิดว่าลำดับชั้นในสังคมถูกสอน ถูกถ่ายทอดผ่านวิธีคิดในทางศาสนา  แล้วสะท้อนออกไปนอกวัดว่าในสังคมทั้งหลายล้วนแล้วแต่มีลำดับชั้นและแต่ละคนต้องรู้ลำดับชั้นของตนเอง

5. เราตอบรับวัฒนธรรมที่หลากหลาย
                   ผมคิดว่าสิ่งที่เรียกว่าศิลปกรรมไทยนั้นเป็นสิ่งที่ตกผลึกมาจากสิ่งต่างๆ ที่เดินทางเข้ามาในช่วงเวลาของมัน มีสัญลักษณ์จำนวนมากที่ถูกใช้ในงานศิลปะของไทย ยกตัวอย่างพญานาคซึ่งหมายถึงน้ำ พญานาคมาจากไหน อาจจะบอกว่าอยู่ในถิ่นเดิมของอุษาคเนย์ เป็นสัญลักษณ์ของน้ำ จัดเป็นสิ่งมงคลที่ให้ได้ทั้งคุณและโทษ แต่ในอีกทางบอกว่าพญานาคเป็นสิ่งที่มาจากอินเดีย เป็นสะพานเชื่อมต่อระหว่างมนุษย์กับโลก ด้วยเหตุนี้ พญานาคจึงถูกเอามาประดับเป็นแนวบันได

                   อีกตัวอย่างได้แก่กระจกเล็กๆ ที่ใช้ประดับตามที่ต่างๆ ในวัด เราเรียกมันว่ากระจกเกรียบ มีสีสันต่างๆ สวยงาม เวลามีแสง จะสะท้อนว้อบแว้บ เห็นได้แต่ไกล กระจกเล็กๆ เหล่านั้นมาจากไหน คำตอบอาจจะเดินทางกลับไปถึงเปอร์เซียซึ่งเข้ามาในสยามประมาณคริสต์ศตวรรษที่ 16-17 สิ่งที่คนตะวันตกเรียกว่าโมเสกนั้น เมื่อเข้ามาในสังคมไทยแล้ว เราไม่ได้เรียกชื่อนั้นอีกต่อไป แต่เรียกว่าการประดับด้วยกระจกสี ด้านหนึ่งเป็นการประดับประดาเพื่อความสวยงาม แต่อีกด้านหนึ่งคือแสงสว่างซึ่งมีความสำคัญในทุกศาสนาว่าเป็นสัญลักษณ์ถึงความกระจ่างแจ้ง การมองเห็นและปัญญา

                   ส่วนทวารบาลทั้งหลายที่เรามองว่าเป็นของไทยนั้น  ถ้าถามว่าคตินี้มาจากไหน ก็คงมองย้อนกลับไปที่อินเดีย  มีทวารบาลเต็มไปหมดในศาสนสถานของฮินดู  ทวารบาลของไทยบางแห่งจะแกะสลักไม้เป็นผู้ชายไว้หนวดเครายาว ซึ่งแน่นอนว่าสังคมสยามไม่ไว้หนวดและเคราแบบนั้น  แถมเรายังเรียกทวารบาลแบบนี้ว่าเสี้ยวกาง ทำให้ยิ่งเห็นว่าเป็นอิทธิพลของจีนซึ่งมีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา  ทวารบาลบางตัวอาจยืนอยู่บนสิงโตซึ่งหากมองดีๆ จะดูเหมือนหมาพันธุ์ปักกิ่งของจีน  นอกจากนั้น เสี้ยวกางบางตัวยังถือกริช  กริชมาจากภาคใต้ ในกลุ่มคนมาเลย์  ผมจึงบอกว่าสิ่งที่เราเรียกว่าศิลปะหรือสถาปัตยกรรมไทยนั้น ในรายละเอียดมันเป็นสิ่งที่ตกผลึกมากับเวลา  มีอะไรหลายอย่างที่มาจากต่างวัฒนธรรม ต่างประเพณีและความเชื่อที่ค่อยๆ ร้อยเข้าไว้ด้วยกัน

                   อย่างลายดอกไม้โตๆ ที่เรามักเรียกกันว่าดอกพุดตานหรือดอกโบตั๋นนั้น เป็นลายที่มาจากฝรั่งก็ได้ มาจากจีนก็ได้  ความเป็นจีนที่แทรกอยู่ในวัดไทยนั้นมีมานานแล้วแต่มาเด่นชัดเอาในสมัย ร.3 ที่เรียกว่าศิลปะแบบพระราชนิยม เราเห็นกระเช้าดอกไม้ที่ดูเผินๆ เหมือนลายฝรั่งประดับเป็นลายปูนปั้นที่กรอบประตูหน้าต่าง  แต่ความจริงคือสัญลักษณ์ของความมั่งมีศรีสุข ความอยู่ดีกินดี ความอุดมสมบูรณ์ ซึ่งเป็นคติของจีน  นอกจากนั้น ยังมีรูปลูกท้อ ผลทับทิม ต้นไผ่ เมฆ น้ำ นกกระเรียน ค้างคาว ซ่อนอยู่ตามที่ต่างๆ ซึ่งมีความหมายรวมๆ ถึงสิ่งที่เป็นมงคลและความมั่งมีศรีสุข  ลวดลายมงคลเล็กๆ เหล่านี้แทรกตัวอยู่ในโบสถ์มานานมากแล้วและดำรงสืบมา

                   เราจึงอาจจะสรุปได้ว่าสิ่งที่ซ่อนอยู่ในโบสถ์อีกอย่างก็คือการดำรงอยู่ร่วมกันของความหลากหลายทางวัฒนธรรมประเพณี  สิ่งที่ผมว่าน่าสนใจสำหรับวัดที่ตกแต่งด้วยศิลปกรรมสมัยใหม่ เช่น ที่วัดร่องขุ่น วัดเขียน (อ่างทอง) ก็คือความเป็นจีนและอื่นๆ ได้ถูกลดลงไปและมีความพยายามที่จะสร้างภาพในเชิงอุดมคติ หรืออาจเรียกว่าความเป็นไทยบริสุทธิ์ขึ้นมา

                   จะว่าน่ายินดีหรือน่าเสียดายก็แล้วแต่มุมมอง…