จตุคามรามเทพ – ค้นหาตำนาน

จากคอลัมน์ : ฝรั่งมองไทย ไมเคิล ไรท

มติชนสุดสัปดาห์ ฉบับประจำวันที่ 4 – 10 พฤษภาคม พ.ศ.2550 ฉบับที่ 1394

ความนำ

จตุคามรามเทพ เป็นชื่อเทพองค์หนึ่ง ที่ต้องขนานนามขึ้นใหม่ เพราะไม่เคยปรากฏในคัมภีร์ใดๆ หรือตำนานเก่าแก่, ไม่ว่าพุทธหรือพราหมณ์ ผู้ผลิตพระเครื่องนี้โฆษณาสรรพคุณโดยอ้างคำของร่างทรง หรือ “ตำนานเก่าแก่” โดยไม่ระบุชื่อหรือที่มาของตำนาน

ผู้ที่ศึกษาสังคมและศาสนาอย่างเป็นวิชาการย่อมไม่สนใจว่า องค์จตุคามรามเทพมีจริงหรือไม่จริง เพราะมันเป็นเรื่องศรัทธา ผู้ศรัทธาจตุคามรามเทพย่อมเชื่อว่ามีจริงตามสิทธิ์ของเขา นักวิชาการจึงไม่ท้าทายหรือลบหลู่ศรัทธา

แต่มีสิทธ์และหน้าที่ค้นคว้าว่า จตุคามรามเทพ มีความเป็นมาอย่างไร? มีเอกสารโบราณรองรับไหม?

ผลเบื้องต้นคือ จตุคามรามเทพไม่ได้อุปโลกน์ขึ้นมาจากความว่างเปล่า, มีเค้ามูลอยู่ในวรรณคดีโบราณจริง, แต่วรรณคดีชิ้นนั้นๆ อยู่ในความทรงจำคลาดเคลื่อนจนได้ชื่อ “จตุคามรามเทพ” ออกมาอย่างผิดเพี้ยนจากคำในตำนานเดิม

ปริศนาพระนาม

จตุคามรามเทพ ไม่เคยปรากฏในเอกสารโบราณดังว่ามาแล้ว “ราม” ก็คือ “พระราม”  ซึ่งเป็นส่วนประกอบของชื่อกษัตริย์หลายองค์ในโลกมอ­-ไทย แต่ “รามเทพ” น่าจะหมายเฉพาะพระรามในรามายณะ

ส่วน  “จตุคาม” แปลว่า “สี่บ้าน” พระนามรวมหมายความว่า “พระรามสี่บ้าน” ที่ไม่เคยปรากฏในตำนานประวัติศาสตร์หรือเทพปกรณัม, ไม่ว่าเป็นฝ่ายพุทธหรือฝ่ายฮินดู จึงอธิบายไม่ได้และเป็นที่น่าสงสัย

เป็นไปได้ไหมว่า คำ “จตุคาม” เพี้ยนมาจากคำอื่นที่คนไม่ถนัดบาลี สันสกฤต จำมาผิดๆ?

หลักฐานชิ้นที่ 1

จากตำนานพระธาตุนครศรีธรรมราช (ที่มีต้นฉบับเก่าแก่, เคยพิมพ์เผยแพร่และใครๆ อ้างอิงได้) เราทราบว่า พระธาตุนครฯ มีความผูกพันกับลังกาอย่างใกล้ชิด เช่น “พลิติและพลิมุ่ย สองเศรษฐีชาวลังกาได้รับคำสั่งพระเจ้ากรุงลังกาให้มาช่วยสร้างพระบรมธาตุที่เมืองนคร แต่เดินทางถึงช้าจึงสร้างวิหารนี้ขึ้น” (วิหารนี้หมายถึงวิหารพระม้า)

ในบทสัมภาษณ์ (ข่าวสด 7 มี.ค.2550) น.พ.บั­ชา พงษ์พานิช อธิบายเรื่องเทพรักษาพระธาตุว่า “โดยที่ยอดบันไดเป็นคู่ของ ท้าวขัตตุคาม และ ท้าวรามเทพ นั่งพิทักษ์อยู่”

เทพปูนปั้นที่นั่งชันเข่าสองข้างหัวบันไดจะเป็นท้าวขัตตุคาม หรือ ท้าวรามเทพ ตามที่เชื่อกันนั้น ยังไม่มีหลักฐานโบราณรองรับ แต่เทวรูปสลักนูนสูงบนบานประตูไม้ทางเข้าลานประทักษิณ ยังเป็นปริศนาที่น่าสนใจ

บานหนึ่ง มีรูปพระนารายณ์ทรงจักรและธนู ซึ่งสมควรจะเป็น รามเทพ จริง

แต่อีกบานหนึ่งเป็นใคร? ใครๆ มักนับพระพักตร์ที่มองเห็นเป็นสี่ แล้วสรุปว่าเป็น พระพรหม แต่ท่านถือ เทพาวุธ(ค้อน? หอก?) ผิดพระพรหม แต่ตรงกับ ขันธกุมาร (สุกันทะ) ที่นับถือว่าเป็น เทวเสนาบดี 

ยิ่งกว่านั้น หากนับพระพักตร์ที่มองไม่เห็น (เพราะอยู่ด้านหลังรูปนูน) ก็เป็นหกเศียร (ฉมุข) ตรงกับขันธกุมารที่เป็นลูกบุ­ธรรมแม่นมทั้งหกในนักษัตร์กฤตติกา

เทวรูปองค์ไหนในวิหารพระม้าจะเป็นท้าวขัตตุคาม และ ท้าวรามเทพ ยังไม่เป็นที่ตกลง

แต่ที่สรุปได้คือ

1.สองชื่อนี้หมายถึงเทพสององค์, จะเหมาเป็นองค์เดียวไม่ได้

2.หลักฐานดังกล่าว น่าจะรับรองความสัมพันธ์ระหว่างพระบรมธาตุนครฯ กับศรีลังกา และ

3.ชวนให้สงสัยว่า ชื่อ ขัตตุคาม และรามเทพ ต่างสืบทอดมาจากตำนานเอกสารโบราณฉบับใดแน่?

เรื่องนี้นำไปสู่หลักฐานชิ้นที่สอง

หลักฐานชิ้นที่ 2

ในเรื่องนี้ ท่านอาจารย์จากมหาวิทยาลัยสงขลาฯ แนะนำให้ผมกลับไปอ่าน ตำราพระพุทธสิหิงค์ (สิหลพุทธรูปนิทาน) และตำนานชินกาลบาลีปกรณ์ ทั้งสองฉบับมีความว่า

ครั้งหนึ่งพระร่วงสุโขทัยได้ยินกิตติศัพท์พระพุทธรูปในลังกาว่า ศักดิ์สิทธิ์นัก จึงส่งทูตไปเจรจาพระเจ้าเมืองนครฯ

ว่าทำอย่างไรจึงจะได้มา พระยานครฯ ตอบว่า “ไปเอามาบ่มิได้ เพราะลังกามีเทพารักษ์สี่องค์ (จตุเทวรักขา) คือ พระราม, พระลักษมณ์, สุมนเทพ และขัตตุคามเทพ”

เทพเหล่านี้คือใคร?

ปัจจุบันนี้ พระราม ยังสถิตอยู่ที่เมืองเทพนคร(Dondra) ครองภาคตะวันตกเฉียงใต้ ในนาม “อุบลวรรณ” พระลักษมณ์หายไป มีพิเภก(Vibhishana) มาขึ้นครองแทน ที่วัดกัลยาณีสีมา, กรุงโคลัมโบ สุมนเทพยังครองสุมนกูฏ (เขาพระพุทธบาทกลางเกาะ)

ส่วนขัตตคามเทพ ได้แก่ ขันธกุมาร(บุตรพระอิศวร) ที่สถิตอยู่ที่กฏรคาม (Kataragama) ในภาคตะวันออกเฉียงใต้

“ขันธกุมาร”ได้ชื่อในลังกาตามที่สถิต Kataragāma ซึ่งเขียนเป็นบาลีว่า ขัตตุคาม

แล้วคนไม่ถนัดภาษาย่อมดัดแปลงเป็น “จตุคาม” ตามใจนึกคิดโดยไม่นึกถึงความหมายหรือหลักภาษา

ความสรุป

ว่าโดยสรุป “จตุคามรามเทพ” แต่เดิมน่าจะเป็นเทพฮินดูสององค์ ที่ชาวลังกานับถือเป็นเทพารักษ์พระพุทธศาสนา ต่อมา เมื่อชาวนครฯ รับพุทธศาสนาลังกาวงศ์เข้ามา เทพทั้งสองก็ตามมาด้วยในฐานะเทพารักษ์พระบรมธาตุนครฯ

ต่อมา ในสมัยหลังนี้ ความทรงจำทางประวัติศาสตร์เสื่อม และเอกสารโบราณถูกลืมหรือถูกอำพราง บรรดาผู้มีศรัทธาบางคนจึงรู้สึกแปลกแยกหมดที่พึ่ง แล้วขวนขวายสร้างที่พึ่งขึ้นมาใหม่โดยผนวกชื่อ “ขัตตุคามเทพ” กับ “รามเทพ” แล้วอุปโลกน์เทพองค์ใหม่ชื่อ “จตุคามรามเทพ” ขึ้นมาจากความว่างเปล่าโดยไม่มีหลักฐานใดๆ รองรับ

ความส่งท้าย

 ในเรื่องนี้เห็นจะโทษใครไม่ได้ คนที่คิด “จตุคามรามเทพ” ขึ้นมา คงจะเป็นคนอนาถาทางการศึกษา ไม่รู้ประวัติศาสตร์ เข้าไม่ถึงเอกสารโบราณ และขาดออกจากหลักพุทธศาสนาขนานแท้ จนหลงงมงายกับเครื่องอัปมงคลชนิดเรียก “เงินไหลเข้ามา”

ในที่สุดผมได้แต่โทษระบอบสังคม และการศึกษาที่ผูกวัฒนธรรมและความรู้ดีๆ ไว้เป็นสมบัติเฉพาะชนชั้นผู้ดี แล้วทิ้งประชาชนจำนวนมากเป็นอนาถา ให้งมงายขวนขวายหาที่พึ่งกับผีสางเทวดาที่ไม่มี (และไม่เคยมี) ในโลกแห่งความเป็นจริง.