ทำนองเดียวกัน ในตอนปลายศตวรรษที่ 18 นี้ได้มีหนังสือพจนานุกรม ไวยากรณ์ภาษา และประวัติศาสตร์ในภาษารูมาเนียตีพิมพ์ออกมา คู่ขนานกับแรงผลักดันที่จะให้มีการเปลี่ยนการใช้อักขระแบบไซริลลิค มาเป็นอักขระแบบโรมัน ซึ่งครั้งแรกประสบผลสำเร็จภายในอาณาบริเวณภายใต้ราชวงศ์ฮับส์เบอร์ก และต่อมาขยายออกไปทั่วปริมณฑลของอาณาจักรอ๊อตโตมานด้วย  สิ่งนี้ได้เป็นการแยกความเป็นรูมาเนียนออกจากชนกลุ่มที่ใช้ภาษาสลาฟ และนับถือนิกายออร์โธดอกซ์ได้อย่างชัดแจ้ง[i] ในระหว่าง ค.ศ.1789 และ 1794 สถาบันวิทยาการของรัสเซียซึ่งลอกแบบมาจากสถาบันวิทยาการของฝรั่งเศส ได้ผลิตพจนานุกรมขนาด 1 ชุด (6 เล่ม) ออกมา แล้วก็ตามมาด้วยหนังสือไวยากรณ์ภาษาฉบับทางการใน ค.ศ. 1802  หนังสือทั้งสองชุดนี้จัดได้ว่าเป็นชัยชนะของภาษาถิ่นที่มีเหนือภาษาสลาฟที่ใช้โดยสถาบันทางศาสนา  แม้ว่าเมื่อตอนกลางศตวรรษที่ 18 ภาษาเชคจะเป็นภาษาของชนชั้นชาวนาในแคว้นโบฮีเมีย ในขณะที่ชนชั้นเจ้านาย และชนชั้นกลางที่เพิ่งก้าวขึ้นมามีฐานะในสังคมนั้น ต่างใช้ภาษาเยอรมัน  พระคาทอลิคที่ชื่อโจเซฟ โดโบรฟสกี้ (ค.ศ. 1753 – 1829) ได้ผลิตหนังสือ Geschichte der böhmischen Sprache und ältern Literatur ขึ้นใน ค.ศ. 1792  หนังสือเล่มนี้จัดได้ว่าเป็นหนังสือประวัติศาสตร์ที่มีระเบียบวิธีว่าด้วยประวัติศาสตร์ของภาษาและวรรณกรรมของเชคเป็นเล่มแรก  ตามมาใน ค.ศ. 1835 – 39 โจเซฟ ยุงมานน์ ก็เป็นผู้บุกเบิกเขียนพจนานุกรมภาษาเชค – เยอรมัน ขนาด 1 ชุด (5 เล่ม) ออกมา[ii]

สำหรับกำเนิดชาตินิยมของฮังการีนั้น อิกโนตุสได้เขียนว่าเหตุการณ์นั้น “สดใหม่จนสามารถระบุเวลาได้ว่าคือปี 1772 อันเป็นปีที่มีการตีพิมพ์งานอ่านยากบางเล่มของ กยอร์กี เบสเสนเยอี ผู้ระบือนามชาวฮังการี ซึ่งขณะนั้นรับราชการประจำกรุงเวียนนาในฐานะราชองครักษ์ของพระนางมาเรีย เทเรซา (จักรพรรดินีซึ่งทรงมีชื่อเสียงว่าเป็น“องค์สมบูรณาญสิทธิราชย์ผู้ทรงปัญญา” ของราชอาณาจักรออสเตรีย – ฮังการี ในศตวรรษที่ 18)  เบสเสนเยอีเขียนหนังสือชื่อ แมกนาโอเปรา โดยต้องการที่จะพิสูจน์ว่า ภาษาฮังการีนั้นมีความเหมาะสมที่จะถูกจัดให้มีฐานะระดับเดียวกันกับงานวรรณกรรมชั้นสูงสุด[iii] แรงกระตุ้นสำคัญต่อจากนั้นก็คือ ผลงานที่ตีพิมพ์จำนวนมากของเฟเรนซ์ คาซินซี่ (1759 – 1831) ซึ่งถือกันว่าเป็น “บิดาแห่งวรรณกรรมฮังกาเรียน” ท่านได้ย้ายมาจากเมืองเล็ก ๆ ต่างจังหวัดชื่อทรนาวาในปี 1784 มายังเมืองที่ซึ่งต่อมาจะได้กลายเป็นที่ตั้งของมหาวิทยาลับบูดาเปสต์ ปฏิกิริยาทางการเมืองแรกๆ ของเหล่าบรรดาขุนนางโมยาร์ ซี่งใช้ละตินเป็นภาษาพูด มีอย่างรุนแรงในช่วงทศวรรษ 1780 โดยจักรพรรดิโจเซฟได้ทรงตัดสินใจที่จะเปลี่ยนภาษาราชการในจักรวรรดิของพระองค์จากภาษาละติน มาเป็นภาษาเยอรมันแทน[iv]

ระหว่าง ค.ศ. 1800 ถึง 1850 ผลงานบุกเบิกข้างต้น ได้ทำให้บรรดาปราชญ์ท้องถิ่นสร้างงานวรรณกรรมที่ใช้สามภาษาของบริเวณบอลข่านตอนเหนือ อันได้แก่ภาษาสโลวีน เซอร์โบ-โครแอต และบุลกาเรีย หากว่าในช่วงทศวรรษที่ 1830 ชาวบุลกาเรียนจะไม่ถูกเข้าใจว่าเป็นชนชาติเดียวกับพวกเซอร์บและโครแอต อีกทั้งยังร่วมขบวนการอิลลีเรียนด้วยกัน ซึ่งแท้จริงแล้วในสมัยโรมันโบราณ จังหวัดอิลลีเรียครอบคลุมพื้นที่ประเทศยูโกสลาเวีย บุลกาเรีย และบางส่วนของรูมาเนียปัจจุบัน  และจวบจนถึงกลางศตวรรษที่ 19 ก็ยังคงตกอยู่ในอำนาจการปกครองของอาณาจักรอ๊อตโตมาน ซึ่งถือศาสนาอิสลาม มีศูนย์กลางการบริหารอยู่ที่กรุงอิสตันบุล  แม้จะตระหนักถึงความแตกต่างกันอย่างมากมายมหาศาลทั้งในแง่ของศาสนาและภาษา แต่ก็ตัดสินใจที่จะต่อสู้เพื่ออิสรภาพจากการปกครองของพวกอ๊อตโตมานร่วมกัน การแยกตัวออกมาเป็นรัฐประชาชาติบุลกาเรียนกว่าจะเป็นไปได้จึงตกมาถึงปี 1878

ในช่วงศตวรรษที่ 18 ภาษายูเครน (ซึ่งถูกเรียกว่ารัสเซียน้อย) ตกอยู่ในฐานะถูกดูแคลนว่าเป็นแค่ภาษาของพวกบ้านนอก แต่ในปี 1798 อิวาน คอตลารอฟสกี้ ได้เขียน เอเนียด ในรูปของบทกวีเชิงเสียดสีชีวิตแบบอูเครน ซึ่งก็ได้รับความนิยมอย่างล้นหลาม มหาวิทยาลัยคาร์คอฟได้ก่อตั้งขึ้นในปี 1804 และได้กลายเป็นศูนย์กลางของแวดวงวรรณกรรมอย่างรวดเร็ว ฉะนั้น ในปี 1819 ก็ได้มีหนังสือไวยากรณ์ภาษายูเครเนียนเกิดขึ้น ซึ่งช้ากว่าภาษาทางการของรัสเซียเพียง 17 ปีเท่านั้น และในทศวรรษ 1830 ตามหลังงานของตาราส เชพเชนโก้ ผู้ซึ่งเซตัน – วัตสัน ได้ตั้งข้อสังเกตว่า “การก่อตัวและการยอมรับวรรณกรรมภาษาอูเครเนียนนั้น เป็นเพราะเขามากกว่าเพราะคนอื่นใด การใช้ภาษาเป็นขั้นตอนที่ชี้ขาดของการก่อตัวของจิตสำนึกเชิงชาตินิยมอูเครน”[v] หลังจากนั้นไม่นานนัก ในค.ศ.1846 องค์การชาตินิยมอูเครเนียน ก็ได้จัดตั้งขึ้นที่เคียฟด้วยฝีมือของนักประวัติศาสตร์ !

เมื่อศตวรรษที่ 18 ภาษาสวีดิชถูกใช้เป็นภาษาทางการของประเทศฟินแลนด์ (ในปัจจุบัน) ต่อเมื่ออาณาบริเวณนี้ถูกผนวกรวมเข้าอยู่ภายในราชอาณาจักรของพระเจ้าซาร์เมื่อค.ศ. 1809 ภาษาราชการก็เปลี่ยนไปเป็นภาษารัสเซีย แต่เมื่อ “การตื่นขึ้น”ในความสนใจเรื่องของฟินแลนด์ ตลอดจนอดีตของพื้นที่เกิดขึ้น โดยเริ่มจากเรื่องการขีดเขียนด้วยภาษาละติน และภาษาสวีดิชในตอนปลายศตวรรษที่ 18 พอมาถึงทศวรรษของปี 1820 การใช้ภาษาถิ่นก็เพิ่มมากขึ้นเรื่อย ๆ[vi] พวกกลุ่มนำขบวนการชาตินิยมฟินนิชก็คือ “พวกที่มีอาชีพเกี่ยวพันกับการใช้ภาษา เช่น นักเขียน ครู พระ และทนายความ  การศึกษาเรื่องเกี่ยวกับคติพื้นบ้าน และการค้นพบใหม่ๆตลอดจนการผูกรวมกวีนิพนธ์ตำนานชาวบ้าน มีควบคู่กันไปกับการตีพิมพ์ไวยากรณ์ภาษาและพจนานุกรม นำไปสู่การออกวารสารซึ่งช่วยให้วรรณกรรมภาษาฟินนิชปรับเข้าสู่มาตรฐานยิ่งขึ้น อันเป็นสิ่งที่จะรองรับให้การเรียกร้องทางการเมืองอย่างเข้มข้นสามารถก้าวคืบหน้าต่อไปได้[vii] ส่วนกรณีของนอร์เวซึ่งใช้ภาษาเขียนร่วมกับพวกเดนนิชมาอย่างยาวนานแต่ออกเสียงแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิงในภาษาพูดนั้น ชาตินิยมได้เกิดขึ้นพร้อมกับหนังสือของไอวาร์ อาร์เส่น อันได้แก่ไวยากรณ์ภาษานอร์วีเจี้ยนฉบับใหม่ (1848) และพจนานุกรม (1850) ซึ่งทั้งตอบสนองและกระตุ้นความต้องการที่จะมีภาษาเฉพาะตัวของนอร์เวเอง

สำหรับที่อื่น ๆ ในตอนปลายของศตวรรษที่ 18 เราก็จะได้พบชาตินิยมของพวกอาฟริกันเนอร์ ซึ่งบุกเบิกโดยพวกบัวร์ซึ่งเป็นนักสอนศาสนาและนักวรรณกรรมม พวกเขาประสบความสำเร็จในการทำให้ภาษาพูดของพวกดัทช์กลุ่มเล็ก ๆ กลายมาเป็นภาษาในเชิงวรรณกรรม เมื่อประมาณทศวรรษที่ 1870  แล้วขนานนามภาษานี้ด้วยชื่ออื่นซึ่งไม่มีอะไรเกี่ยวข้องกับยุโรปเลย พวกชาวคริสต์ทั้งนิกายมารอนไนท์ และนิกายคอปต์ ซึ่งมีจำนวนไม่น้อยอันเป็นผลิตผลของวิทยาลัยอเมริกันแห่งเบรุต (ก่อตั้งในปี 1866) และวิทยาลัยเยซูอิตแห่งเซนต์โจเซฟ (ก่อตั้งขึ้นในปี 1875) เป็นกลุ่มหลักที่รื้อฟื้นการศึกษาอาหรับแบบคลาสสิค และยังเป็นผู้กระจายแนวคิดชาตินิยมแบบอาหรับ[viii] ส่วนเมล็ดพันธุ์ชาตินิยมตุรกิชนั้น ปรากฏอย่างชัดเจนเมื่อมีการตีพิมพ์หนังสือพิมพ์ภาษาถิ่นขึ้นที่กรุงอิสตันบุลในช่วงทศวรรษที่ 1870[ix]

ระยะเดียวกันนี้ กระบวนการสร้างภาษาถิ่นขึ้นมาเป็นภาษาทางการยังมีรูปแบบอื่นออกไปอีกก็คือ ภาษาของการประพันธ์ดนตรี ดังนั้น ตามหลังโดโบรฟสกี้ ก็มีสเมตานา ดวอช๊าค และจานาเซค   ตามหลังอาเส่นก็มีกรีก   ตามหลังคาซินซี่ก็มีเบลา บาร์ต๊อคและอื่น ๆ อีกมากมายตลอดมาจนถึงศตวรรษของเรา บรรดาคีตกวีของยุคศตวรรษที่ 19 และศตวรรษที่ 20 เหล่านี้ ต่างก็พยายามสร้างลักษณะ “ดนตรีแห่งชาติ” ขึ้นมา โดยอาศัยการศึกษาจากเพลงพื้นถิ่นต่าง ๆ แล้วนำมาผสมผสานจัดองค์ประกอบทางดนตรีเสียใหม่ดังที่ปรากฏสืบต่อมา

เป็นที่แน่ชัดว่า กิจกรรมเชิงปฏิวัติของเหล่านักสร้างพจนานุกรม นักนิรุกติศาสตร์ นักไวยากรณ์ภาษา ผู้ศึกษาเรื่องพื้นบ้าน ผู้พิมพ์โฆษณา และนักประพันธ์ดนตรี มิได้วางอยู่บนความว่างเปล่า แต่พวกเขาเหล่านี้คือผู้กระทำการผลิตเพื่อตอบสนองตลาดที่มีแบบแผน เป็นผู้เชื่อมต่อผู้บริโภคในวงกว้าง ผ่านตลาดจอแจอันเงียบสงัด หากเราถามว่าใครคือผู้บริโภคที่กล่าวถึงนี้ ในแง่สำนึกโดยรวมๆ แล้ว คนเหล่านี้คือครอบครัวของชนชั้นอ่านเขียน ซึ่งมิได้หมายถึงเฉพาะ “พ่อผู้ซึ่งทำงาน” แต่รวมหมายถึงภริยาซึ่งถูกผูกติดกับภาระในบ้าน และเด็กวัยเรียนทั้งหลาย เมื่อพิจารณาตัวเลขทางสถิติของประมาณปลายทศวรรษ 1840 แล้ว ทั้งบริเทนและฝรั่งเศส ที่ถือกันว่าเป็นรัฐก้าวหน้าที่สุดของยุโรปในขณะนั้นประชากรเกือบครึ่งก็ยังอ่านไม่ออกและเขียนไม่ได้ (ในส่วนที่ล้าหลังเช่นรัสเซียมีเปอร์เซนต์สูงเกือบ 98 เปอร์เซนต์เลยทีเดียว) “ชนชั้นที่อ่านหนังสือ” จึงหมายถึงผู้ที่มีอำนาจพอควร พูดให้ชัดขึ้น พวกนี้ก็คือพวกชั้นที่อยู่ตรงกลาง และเพิ่งก้าวขึ้นมาใหม่อันได้แก่ พวกเจ้าหน้าที่ข้าราชการชั้นล่าง พวกวิชาชีพต่างๆ และกระฎุมพี ทั้งพ่อค้าและอุตสาหกรรม เพิ่มเติมไปจากพวกชนชั้นปกครองเก่าแต่เดิมซึ่งได้แก่ชนชั้นขุนนางและเจ้าที่ดิน พวกเจ้านายและพวกพระ

กลางศตวรรษที่ 19 ประเทศต่าง ๆ ในยุโรปพากันเพิ่มรายจ่ายภาครัฐ และเพิ่มขยายขนาดของหน่วยงานราชการทั้งฝ่ายทหารและพลเรือน เนื่องมาจากการว่างเว้นจากสงครามขนาดใหญ่  “ระหว่างค.ศ. 1830 และ 1850 ค่าใช้จ่ายสาธารณะต่อหัวได้เพิ่มขึ้นถึง 25 เปอร์เซ็นต์สำหรับสเปน  40 เปอร์เซ็นต์ในฝรั่งเศส  44 เปอร์เซ็นต์ในรัสเซีย  50 เปอร์เซ็นต์ในเบลเยี่ยม  70 เปอร์เซ็นต์ในออสเตรีย  75 เปอร์เซ็นต์ในสหรัฐอเมริกา และกว่า 90 เปอร์เซ็นต์สำหรับเนเธอร์แลนด์”[x]  การขยายตัวของระบบราชการ หมายถึงการมีหน่วยงานที่มีลักษณะจำเพาะเจาะจงเพิ่มมากขึ้น เป็นการเปิดโอกาสให้การเลื่อนลำดับชั้นเจ้าหน้าที่เพิ่มมากขึ้น และยังเพิ่มความหลากหลายในแง่ที่มาทางสังคมของข้าราชการเพิ่มมากขึ้นด้วย กลไกทางฝ่ายพลเรือนระดับสูงของรัฐออสโตร – ฮังการี ซึ่งแต่เดิมเคยถูกครอบงำโดยพวกขุนนางเก่าแก่ที่เสื่อมสภาพ ได้ถูกถ่วงดุลย์โดยพวกที่ถือกำเนิดจากชนชั้นกลาง ซึ่งเพิ่มจากที่ไม่เคยมีเลยสักคนเดียวในปี 1804 มาเป็น 27 เปอร์เซ็นต์ในปี 1829  35 เปอร์เซ็นต์ในปี 1859  และ 55 เปอร์เซ็นต์ในปี 1878  ส่วนในฝ่ายข้าราชการทหาร มีแนวโน้มไปในทางเดียวกันแต่ย่างก้าวช้ากว่า สัดส่วนการเพิ่มของระดับสัญญาบัตรที่มาจากชนชั้นกลางโดยกำเนิดนั้น เพิ่มจาก10 เปอร์เซ็นต์ เป็น 75 เปอร์เซ็นต์ ในช่วงระหว่าง ค.ศ. 1859 และ 1918[xi]

หากการขยายตัวของชนชั้นกลางในระบบราชการเป็นปรากฏการณ์ที่มีลักษณะสม่ำเสมอ และในอัตราที่พอจะเทียบเคียงกันได้ทั้งในหมู่ประเทศที่ก้าวหน้าและล้าหลังในยุโรป  การเพิ่มขึ้นของกระฎุมพีพ่อค้า และอุตสาหกรรมมีลักษณะที่แตกต่างกันอย่างรุนแรง บางที่มีขนาดที่ใหญ่โต และรวดเร็ว ในขณะที่บางที่มีความเชื่องช้าหรือไม่ต่อเนื่อง แต่ไม่ว่าจะเป็นที่ไหน ๆ ก็ตาม การ “ก้าวขึ้นมา” นี้ จะเข้าใจได้ก็ต่อเมี่อเข้าใจถึงความสัมพันธ์ที่มีกับลักษณะทุนนิยมที่ใช้ภาษาถิ่นเป็นสำคัญ

พวกชนชั้นปกครองก่อนพวกกระฎุมพีนั้น ได้สร้างความสมัครสมานในหมู่ตนโดยมิได้อาศัยปัจจัยของภาษาหรืออย่างน้อยก็อยู่นอกขอบเขตของการใช้ภาษาหนึ่งเดียวที่เป็นทางการ  หากผู้ปกครองสยามจะได้รับเอาสตรีสูงศักดิ์มาเลย์มาเป็นนางกำนัล หรือกษัตริย์อังกฤษจะได้อภิเษกสมรสกับเจ้าหญิงสเปน โดยที่ทั้งสองฝ่ายจะไม่มีความจำเป็นใด ๆ ในการสนทนาแลกเปลี่ยนเรื่องที่สลักสำคัญใด ๆ  ความสมัครสมานที่เกิดขึ้นเป็นผลพวงจากการกลายเป็นเครือญาติ การอยู่ในความอุปถัมภ์และความภักดีส่วนตนที่เกิดขึ้น  ขุนนาง “ฝรั่งเศส” สามารถร่วมมือกับกษัตริย์”อังกฤษ” เป็นปฏิปักษ์ต่อพระเจ้าแผ่นดิน “ฝรั่งเศส” ทั้งที่มิได้ร่วมภาษาหรือวัฒนธรรมเดียวกัน  การวางแผนและคาดการณ์แบบแมคเคียเวลลี่ ซึ่งวางอยู่บนฐานของความเป็นญาติและมิตรสหายต่างหากที่เป็นเรื่องที่สำคัญ พวกขุนนางเก่าที่มีจำนวนค่อนข้างน้อยมีฐานทางการเมืองที่ตายตัว และสัมพันธภาพทางการเมืองเกิดจากความสัมพันธ์ส่วนตัว ที่สืบเนื่องมาจากความสัมพันธ์ทางเพศหรือการสืบสายโลหิตนั้น ความสมานฉันท์ของชนชั้น มีรูปธรรมที่ชัดเจนพอ ๆ กับเป็นเรื่องที่เกิดจากจินตนาการร่วมกัน  ฉะนั้น ไม่ว่าพวกเจ้านายจะมีการศึกษาต่ำช้าเพียงใด ก็ยังสามารถสำแดงตัวตนของความเป็นเจ้าได้ แต่สำหรับพวกกระฎุมพีนั้น จะมีตัวตนในฐานะชนชั้นได้ก็เพียงเพราะมีการลอกเลียนแบบซึ่งกันและกัน  เจ้าของโรงงานที่เมืองลิลล์ ไปเกี่ยวข้องกับเจ้าของโรงงานที่เมืองลีองก็ตรงที่ต่างก็เป็นภาพสะท้อนซึ่งกันและกัน  ทั้งสองฝ่ายไม่จำเป็นเลยที่จะต้องรับรู้การดำรงอยู่ของอีกฝ่ายหนึ่ง ไม่จำเป็นต้องแต่งงานเป็นญาติกัน หรือสืบทอดมรดกทรัพย์สินของอีกฝ่ายหนึ่ง แต่ความเป็นพวกเขาเรือนพันเรือนหมื่นคนสามารถมองเห็นได้ก็ด้วยภาษาที่มีแบบแผนชนิดเดียวกัน  เพราะกระฎุมพีที่ไร้การศึกษานั้น เป็นสิ่งที่ยากเกินกว่าที่จะคาดคิดว่ามีจริง ฉะนั้น ตามนัยทางประวัติศาสตร์แล้ว กระฎุมพีเป็นชนชั้นแรกที่บรรลุถึงการเป็นกลุ่มก้อนโดยอาศัยการสร้างจินตนาการเป็นฐานสำคัญ  การที่ภาษาละตินในยุโรปได้พ่ายแพ้ต่อภาษาถิ่นซึ่งเป็นแบบแผนของทุนนิยมเกือบ 2 ศตวรรษมาแล้วก่อนศตวรรษที่ 19 การรวมตัวเป็นกลุ่มเป็นก้อนเหล่านี้ จึงขยายออกไปไกลสุดเท่าที่ภาษาถิ่นจะสามารถนำพาไปได้ หรืออีกนัยหนึ่งใครจะหลับจะนอนกับใครก็ไม่สำคัญเท่ากับการที่ใช้ภาษาของคนอื่น ๆ ได้

บรรดาเจ้านาย เจ้าที่ดิน กลุ่มวิชาชีพ ข้าราชการและชาวบ้านร้านตลาด เหล่านี้นี่แหละคือผู้บริโภคที่มีศักยภาพของการปฏิวัติในทางภาษา หากแต่ลูกค้าเหล่านี้จะอยู่ตรงที่ไหนบ้างก็สุดจะคาดเดาได้  อีกทั้งสัดส่วนของคนเหล่านี้ก็ยังมีแตกต่างกันออกไป แล้วแต่เขต ดังที่เคยได้แจกแจงถึงเหตุผล ข้อแตกต่างที่ชัดแจ้งระหว่างสิ่งที่เกิดขึ้นในยุโรป กับที่เกิดขึ้นในอเมริกามาแล้วข้างต้น สำหรับอเมริกานั้น อาณาจักรต่าง ๆ มีความละม้ายคล้ายคลึงกันมากในแง่ของภาษาถิ่นที่ใช้กันแต่ในยุโรป แล้วเหตุบังเอิญพ้องพานกันเช่นนี้เป็นเรื่องยากเต็มทน อาณาจักรของราชวงศ์ต่าง ๆ ภายในยุโรป ล้วนแล้วแต่มีภาษาถิ่นของตนเอง หรือกล่าวอีกนัยหนึ่งก็คือ อำนาจกับภาษาแบบฉบับ มักไม่ค่อยลงรอยกันเท่าไรนัก

[i] ต้องสารภาพว่า ความรู้ที่ใช้ในการวิเคราะห์ยุโรปกลางและยุโรปตะวันออกนั้น อิงอยู่กับงานของ Seton – Watson เป็นอย่างมาก สำหรับภาษารูมาเนียนั้น ให้ดู Nations and States หน้า 177

[ii] เพิ่งอ้าง หน้า 150 – 153

[iii] Paul Ignotus, Hungary หน้า 44 “เขาได้พิสูจน์แล้ว แต่ความดึงดันที่รุนแรงของเขาดูน่าเชื่อถือมากกว่าคุณค่าเชิงสุทนรียะของตัวอย่างที่เขาหยิบยกขึ้นมา” บางทีมันอาจไม่มีความหมายใดเลยในการที่ข้อความซึ่งแทรกอยู่ภายใต้หัวเรื่องว่า “การประดิษฐ์ชาติฮังการี” ซึ่งเปิดประเด็นไปสู่ข้อความที่ซ่อนความหมายที่ว่า “ชาติเกิดขึ้นเมื่อคนเพียงจำนวนหยิบมือเดียวเป็นผู้ตัดสินใจว่ามันควรจะเป็นเช่นไร”

[iv] Seton – Watson, Nations and States หน้า 158 – 61 ปฏิกิริยาที่เกิดขึ้น รุนแรงพอที่จะโน้มน้าวลีโอโปล์ดที่ 2 (ครองราชย์ 1790 – 1792) ทายาทของพระองค์ ในการนำภาษาละตินกลับมาอีก โปรดดูในบทที่ 6 ประกอบด้วย ในแง่ของการเมือง อยากจะกล่าวเอาไว่ด้วยว่า คาซินซี่เห็นพ้องกับพระเจ้าโจเซฟที่ 2 ต่อประเด็นนี้

[v] Seton – Watson, Nations and States หน้า 187 ไม่จำเป็นที่จะต้องกล่าวเลยว่า ระบอบซาร์ปฏิบัติต่อคนเหล่านี้อย่างแย่มาก  เชฟเชงโกจบชีวืตลงในไซบีเรีย ในขณะที่ราชวงศ์ฮับสเบอร์กให้การสนับสนุนนักชาตินิยมยูเครเนียนในแกลิเซียอยู่บ้าง ทั้งนี้ ก็เพื่อที่จะให้เป็นตัวถ่วงต้านพวกโปล

[vi] Kemiläinen, Nationalism หน้า 208 – 215 

[vii] Seton – Watson, Nations and States หน้า 72

[viii] เพิ่งอ้าง หน้า 232 และ 261

[ix] Kohn, The Age of Nationalism หน้า 105 – 107  การปฏิเสธ”อ๊อตโตมาน” หมายถึงการปฏิเสธบรรดาข้าราชการจักรกลทั้งหลายของราชสำนักอ๊อตโตมาน  ซึ่งมีองค์ประกอบต่าง ๆ ของตุรกิช เปอร์เซี่ยน และอราบิก  ฉะนั้น บุคคลที่มีสีสันแบบ อิบราฮิม วินาสี ผู้ก่อตั้งหนังสือพิมพ์ตุรกีเล่มแรกนั้น เพิ่งเดินทางกลับมาจากฝรั่งเศสเมื่อ 5 ปีก่อนหน้า ไม่ว่าเขาจะขยับตัวทำอะไร ก็จะมีผู้คนติดตามเป็นพรวนเสมอ  ในปี 1876 จึงจุได้มีหนังสือพิมพ์รายวันภาษาตุรกี 7 ฉบับในกรุงคอนสแตนคิโนเปิล

[x] Hobsbawm, The Age of Revolution หน้า 229

[xi] Peter J. Katzenstein, Disjoined Parters, Austria and Germany since 1815 หน้า 74

ภาพรวมของการเติบโตในทางการศึกษา การค้าพาณิชย์ การอุตสาหกรรม การติดต่อสื่อสาร และรวมทั้งการขยายตัวของกลไกรัฐ เป็นเครื่องบ่งบอกว่าศตวรรษที่ 19 ได้ก่อกำเนิดชีวิตใหม่อันทรงพลัง สำหรับเอกภาพทางภาษาถิ่นที่ใช้ร่วมกันในราชวงศ์เดียวกัน  ภาษาละตินมีฐานะเป็นภาษาของรัฐในอาณาจักรออสโตร-ฮังการีอยู่จนถึงต้นทศวรรษของปี 1840 แต่หลังจากนั้นก็เสื่อมสลายไปเกือบเรียกได้ว่าอย่างฉับพลัน  ศตวรรษที่ 19 นี้ ภาษาที่แม้จะไม่ได้เป็นภาษาแห่งรัฐ แต่มีฐานะเช่นนั้น ก็คือภาษาของแวดวงธุรกิจ การศึกษา การหนังสือพิมพ์ และในวงวรรณกรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในโลกที่ภาษาเหล่านี้ได้สอดประสานซึ่งกันและกันอย่างต่อเนื่อง

ขณะที่ภาษาถิ่นซึ่งกลายมาเป็นภาษารัฐมีทั้งพลังและสถานะเพิ่มมากขึ้น แต่ก็เป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นอย่างน้อยก็ขณะแรกเริ่มในลักษณะที่ไม่ได้มีการวางแผนให้เป็นระบบระเบียบใด ๆ ภาษาอังกฤษกระทุ้งภาษาแกลิคหลุดกระเด็นออกไปพ้นเขตส่วนใหญ่ของไอร์แลนด์ ภาษาฝรั่งเศสรุกภาษาเบรอตองจนไปติดกำแพง และภาษาคาสติเลี่ยนกดทับจนภาษาคาตาลานถอยไปอยู่ที่ชายขอบ  สำหรับบริเทนและฝรั่งเศสนั้น ด้วยเหตุผลที่ค่อนข้างจะเป็นข้อยกเว้น กลายเป็นว่าพอมาถึงกลางศตวรรษนี้ก็เกิดความพ้องจองกันระหว่างภาษาของรัฐและภาษาของประชาชนส่วนใหญ่ [i]  การสอดประสานของภาษาในกลุ่มสังคมต่าง ๆ ดำเนินไปได้โดยปราศจากการส่งผลสะเทือนทางการเมืองอย่างรุนแรง (ถือได้ว่าเป็นกรณีที่ใกล้เคียงกับที่เกิดขึ้นในอเมริกา)  แต่สำหรับกรณีอื่น เช่นภายใต้อาณาจักรออสโตร-ฮังการี ซึ่งอาจถือได้ว่าเป็นกรณีสุดโต่งอีกด้านหนึ่ง มีผลสืบเนื่องที่สั่นสะเทือนและรุนแรง เนื่องด้วยความใหญ่โตมโหฬารของอาณาจักร แต่เปี่ยมไปด้วยความผุกร่อนและความหลากหลายของภาษาถิ่น  ฉะนั้น เมื่อระดับการศึกษาเพิ่มขยายขึ้น การเข้าแทนที่ภาษาละตินด้วยภาษาถิ่นใด ในตอนกลางศตวรรษที่ 19 กลายเป็นความได้เปรียบอย่างมหาศาสสำหรับกลุ่มประชากรที่ใช้ภาษานั้นอยู่แล้ว และในทางกลับกันก็นำความวิบัติมาสู่ผู้ที่มิได้ใช้ภาษานั้นด้วย การที่เน้นเรื่องภาษาอื่นใด ดังข้างต้น ก็เนื่องด้วยจะได้มีการกล่าวถึงกรณีอื่น ๆ อีกในภายหน้า เช่น กรณีการยกภาษาเยอรมันขึ้นเป็นภาษาราชสำนักฮับสเบอณืกเมี่อตอนศตวรรษที่ 19 กลับไม่ได้นำไปสู่ขบวนการชาตินิยมเยอรมันอย่างที่หลายคนอาจคาดคิด (ภายใต้สถานการณ์ดังกล่าวนี้ คนอาจคาดว่าในท้ายที่สุดสำนึกชาตินิยมน่าจะเกิดขึ้นภายใต้แต่ละราชวงศ์โดยเริ่มขึ้นในหมู่ข้าราชการที่ใช้ภาษาถิ่นนั้นๆก่อนคนอื่น ที่คาดหวังเช่นนั้นก็เนื่องจากประวัติ- ศาสตร์ เป็นไปเช่นนั้น)

ผู้ใช้ประโยชน์จากพจนานุกรมมีหลากหลายตามสภาวะทางการเมืองที่แตกต่างกันไป ตัวอย่างเช่น ในฮังการีที่ซึ่งเรียกได้ว่าเกือบไม่มีกระฎุมพีโมยาร์ดำรงอยู่เลย คนประมาณหนึ่งในแปดจะอ้างว่าตนเป็นชนชั้นผู้ดี ภาษาฮังการีเปรียบเสมือนเป็นแนวกำแพงเตี้ย ๆ ที่กั้นแบ่งระหว่างกลุ่มที่ใช้ภาษาเยอรมันกับพวกขุนนางชั้นล่างและเจ้าที่ดินที่ยากจน[ii] ซึ่งอาจกล่าวได้ว่ามีลักษณะเกือบเหมือนกันกับผู้ใช้ภาษาโปลิช กรณีที่เป็นแบบฉบับกว่าคือ การผสมกันของพวกผู้ดีชั้นล่าง นักการศึกษา นักวิชาชีพ และนักธุรกิจ กล่าวคือ กลุ่มที่หนึ่งมักจะได้รับ”ตำแหน่ง” ให้เป็นผู้นำ กลุ่มที่สองและสามเป็นผู้จรรโลงความเชื่อ บทกวี หนังสือพิมพ์ และเป็นผู้สร้างอุดมการณ์ ส่วนพวกสุดท้ายเกี่ยวข้องกับเงินทองและเรื่องของการตลาด  โคราเอสผู้มองโลกในแง่ดี ได้ให้ความกระจ่างเกี่ยวกับ”ผู้ใช้ประโยชน์”กลุ่มแรก ๆ ซึ่งเริ่มขบวนการชาตินิยมกรีกว่า ส่วนใหญ่ก็คือปัญญาชนและผู้ประกอบการ:[iii]

ในเมืองซึ่งไม่ยากจนมากนักย่อมมีคนที่มีฐานะพอสมควร มีสถานศึกษาสองสามแห่ง ดังนั้นย่อมต้องมีคนบางคนที่สามารถอ่านและเข้าใจนักเขียนในสมัยโบราณ การปฏิวัติย่อมเริ่มต้นได้ก่อน อีกทั้งความก้าวหน้าก็มีความราบรื่นและรวดเร็วไปกว่าคนอื่น ส่วนเมืองที่มีโรงเรียนอันใหญ่โต มีการเรียนภาษาต่างประเทศ  มีการเรียนวิทยาการต่าง ๆ ที่สอนกันอยู่ในยุโรป ผู้อุปถัมภ์ซึ่งมั่งคั่งร่ำรวย สนับสนุนให้มีการตีพิมพ์หนังสือที่แปลมาจากภาษาอิตาเลี่ยน ภาษาฝรั่งเศส ภาษาเยอรมัน และภาษาอังกฤษ  เขาได้ส่งคนหนุ่มสาวที่ใฝ่การเรียนรู้ไปยังยุโรป  พวกเขาให้ลูกหลานของเขาได้รับการศึกษาที่ดีกว่า ไม่เว้นแม้จะเป็นเด็กผู้หญิง........

พวกที่อ่านหนังสือประกอบด้วยผู้ใช้ภาษาที่หลากหลาย และจำแนกได้หลายชั้น จากด้านหนึ่งคือภาษาฮังการี ไปจนถึงภาษากรีกที่อยู่อีกด้านหนึ่ง กลุ่มเหล่านี้พัฒนาไปคล้ายกันตลอดทั่วทั้งยุโรปกลางและยุโรปตะวันออก แล้วขยายเข้าไปสู่ตะวันออกใกล้ในศตวรรษต่อมา[iv] ชุมชนเชิงจินตนาการที่ใช้ภาษาถิ่นอย่างใหม่ร่วมกันนี้ มีความแตกต่างกันระหว่างเมืองกับชนบท และความเข้มข้นที่ผิดแผกจากกัน ส่วนใหญ่แล้วขึ้นอยู่กับสัมพันธภาพระหว่างมวลประชาชนกับผู้มุ่งมั่นในการเผยแพร่แนวคิดชาตินิยม  ที่ปลายโต่งด้านหนึ่ง อาจยกเอาไอร์แลนด์ขึ้นเป็นกรณีว่าเป็นที่ที่เหล่าพระคาทอลิคซึ่งส่วนใหญ่มาจากชาวนาและมีความใกล้ชิดกับท้องถิ่น เป็นผู้ทำบทบาทสำคัญนี้ ปลายโต่งอีกด้านหนึ่งนั้น ฮอบส์บอมได้วิพากษ์เชิงเสียดสีเอาไว้ว่า “ชาวนาแกลิเคี่ยน (โปลิช) ต่อต้านพวกนักปฏิวัติโปลิชในปี 1846 แม้ว่าความจริงแล้ว พวกนี้ได้ประกาศยกเลิกระบบไพร่ให้  อีกทั้ง(ชาวนา)ยังยินดีที่จะให้มีการสังหารพวกผู้ดี แต่กลับไว้วางใจพวกข้าราชการของพระจักรพรรดิ์”[v]  แต่ความจริงแล้วในทุกหนทุกแห่งเมื่อการศึกษามีมากขึ้น ก็จะเป็นการง่ายขึ้นที่ปลุกเร้าการสนับสนุนจากหมู่ประชาชนพร้อมกันกับที่มวลประชาชนจะได้ค้นพบความสง่างามแบบใหม่ชองการที่ภาษาอันต่ำต้อยที่พวกเขาได้ใช้พูดกันมานานแสนนานได้ถูกยกระดับขึ้นมาสู่การเป็นภาษาทางการ

ตรงจุดนี้ แนรน์ได้ค้นพบกฎเกณฑ์อย่างถูกต้องว่า “พวกปัญญาชนคนชั้นกลางใหม่แห่งชาตินิยมได้เชื้อเชิญให้มวลหมู่ประชาชนเดินเข้ามาในประวัติศาสตร์ ด้วยบัตรเชิญที่เขียนในภาษาที่พวกเขาเข้าใจได้”[vi]  แต่ก็เป็นเรื่องยากที่จะเข้าใจเหมือนกันว่าทำไมการเชิญชวนนี้ จึงดูมีความน่าสนใจ และเหตุใดบรรดาพันธมิตรแนวร่วมซึ่งมีความหลากหลาย (ปัญญาชนคนชั้นกลางที่แนรน์หมายถึงย่อมไม่ได้เป็นเจ้าภาพแต่เพียงรายเดียว) จึงยินยอมร่วมใจกัน ซึ่งมีทางที่จะเข้าใจได้ประการเดียวว่าเป็นเพราะการทำอย่างตาม ๆ กันไป

ฮอบส์บอมได้ตั้งข้อสังเกตว่า “ การปฏิวัติฝรั่งเศสมิได้เกิดขึ้น หรือนำโดยพรรคหรือขบวนการที่เป็นรูปเป็นร่างอย่างที่เข้าใจกันในสมัยใหม่ ทั้งไม่ได้มีตัวคนที่พยายามจะดำเนินการอย่างมีระบบแบบแผนใด ๆ การหา “ตัวผู้นำ” อย่างเช่นที่เราคุ้นเคยกับภาพของการปฏิวัติในศตวรรษที่ 20 ก็เป็นความยากยิ่ง จนกระทั่งล่วงเลยการปฏิวัติไปแล้วนั่นแหละ นโปเลียนจึงปรากฏขึ้นเป็นตัวบุคคล”[vii] และเมื่อปรากฏขึ้นดังนี้ การสะสมความทรงจำจนเกิดเป็นรูปร่างถึงจะมีขึ้น  มีการเชื่อมโยงปะติดปะต่ออย่างยุ่งเหยิงและเกินจริงของเหตุการณ์อันได้ประสบมา ทั้งโดยคนที่กระทำและเหยื่อของเหตุการณ์ กลายเป็น “ตัวตน” ที่ถูกขนานนามว่า “การปฏิวัติฝรั่งเศส” เปรียบเสมือนกับก้อนหินที่ปราศจากรูปทรง ถูกสลักเสลาจนกลมเกลี้ยงด้วยหยดน้ำซึ่งนับจำนวนับไม่ถ้วน เช่นเดียวกันประสบการณ์ก็ถูกสร้างขึ้นเป็นรูปเป็นร่างด้วยคำจำนวนนับล้าน ๆ จนกลายเป็น”ความคิด” ซึ่งประทับลงบนหน้ากระดาษ และเมื่อเวลาผ่านไป ก็กลายมาเป็นต้นแบบ  ทำไม”มัน” จึงเกิดขึ้น อะไรคือจุดมุ่งหมายของ”มัน”  ทำไม”มัน”จึงประสบความสำเร็จหรือล้มเหลว  คำถามเหล่านี้ได้กลายเป็นข้อถกเถียงอันมีไม่รู้จบของทั้งมิตรและศัตรู แต่”ตัวตน”ของมันเองอย่างที่ได้เป็นไปแล้ว มักไม่ค่อยมีคนตั้งข้อสงสัยนัก[viii]

ในทำนองเดียวกัน ขบวนการเรียกร้องเอกราชของอเมริกาได้กลายเป็นต้นแบบของ”แนวความคิด”  “แบบจำลอง”  และ”พิมพ์เขียว” ไปโดยทันที โดย”ความเป็นจริง” แล้ว “โบลิวาร์มีความกลัวการลุกฮือของพวกนิโกร และซานมาร์ตินเองที่ประกาศว่าแบบพวกของเขาคือความเป็นเปรูที่แท้จริง  ทั้งสองอย่างนี้ขัดกันอย่างรุนแรงกับความเชื่อที่มีอยู่ คำที่กล่าวกันต่อ ๆ มาได้ลบล้างเรื่องข้างต้นเหล่านี้เกือบจะหมดเกลี้ยง และหากใครจะได้เอ่ยถึงเรื่องนี้ก็กลับกลายเป็นเรื่องของความสับสนคลาดเคลื่อนกับ”ความเป็นจริง”  จากลักษณะที่ผสมปนเปแบบอเมริกันได้กลายมาเป็นจินตนาการของความเป็นจริงดังต่อไปนี้คือ ประชาชาติแบบพหุรัฐ  สถาบันแบบสาธารณรัฐ  ความเป็นพลเมืองที่มีร่วมกัน อธิปไตยของปวงประชาชน  ธงชาติ  เพลงชาติ และอื่น ๆ  ซึ่งทั้งหมดนี้จะเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อต้องขจัดแนวคิดที่เป็นด้านตรงกันข้ามอันได้แก่จักรวรรดิแบบราชวงศ์ สถาบันต่างๆ แบบกษัตริย์ การรวมศูนย์อำนาจโดยสมบูรณ์ การขึ้นต่อ  การสืบสายโลหิตแบบขุนนาง  ขนบไพร่  เขตกักกัน และอื่นๆ (ในบริบทดังกล่าวนี้ มีข้อเท็จจริงที่น่าตกใจ คือ มิได้มีการ”ระบุห้าม” การมีทาสออกจาก”แบบแผน”ของอเมริกาในศตวรรษที่ 19 ตลอดจนการงดที่จะยอมรับภาษาของสาธารณรัฐทางใต้)  นอกไปจากนี้ ความถูกต้องและความเป็นสากลของพิมพ์เขียวก็มักจะได้รับการรับรองจาก ความเป็นพหุลักษณ์ ของรัฐเอกราชทั้งหลาย

ผลที่เกิดขึ้นตอนประมาณทศวรรษที่สองของศตวรรษที่ 19 ก็คือ การมี”ต้นแบบ” รัฐแห่งชาติที่เป็นอิสระเอาไว้ให้ทำตามๆ กัน[ix] (กลุ่มแรก ๆ ที่จะได้ทำตามนี้ก็คือ พวกที่ได้รับการศึกษาของกลุ่มภาษาถิ่นที่อยู่ตามชายขอบดังเช่นที่บทนี้ให้ความสนใจเป็นพิเศษ) หากจะให้เฉพาะเจาะจงลงไปก็เป็นเพราะว่า ต้นแบบอันเป็นที่รู้กันในขณะนั้น ได้กำหนด”มาตรฐาน” ซึ่งจะไม่ยอมให้มีความแตกต่างออกไป แม้กระทั่งผู้ดีฮังกาเรียนและโปลิชซึ่งทั้งล้าหลังและป็นปฏิกิริยา ยากที่จะอยู่ในรูปรอยนี้ และไม่อาจจะได้รับการ”เชิญเข้าร่วม”กันกับบรรดาผู้รักชาติซึ่งถูกกดขี่ได้ (หากจะมีก็คงจะน้อยเต็มทน) หรืออีกนัยหนึ่ง การให้เหตุผลของซานมาร์ตินในกรณีการสร้างความเป็นเปรูขึ้นนั้น ก็ใช้ได้กับกรณีนี้เช่นกัน   หาก “ชาวฮังกาเรียน” ควรค่าแก่การมีรัฐแห่งประชาชาติของตน นั่นก็ย่อมจะหมายถึงชาวฮังกาเรียนหมดทุก ๆ คน[x] และยังหมายต่อไปอีกว่ารัฐที่ว่านี้ ถือเอาเป้าหมายสูงสุดอยู่ที่การมีอธิปไตยของผู้ที่พูดและอ่านภาษาฮังกาเรียนทั้งมวล และในขณะเดียวกันก็จะต้องมีการขจัดระบบไพร่ มีการเพิ่มพูนการศึกษาของประชาชน มีการขยายสิทธิในการลงคะแนนเสียง และอื่นๆ ฉะนั้น ลักษณะ”ประชานิยม”ของชาตินิยมในยุโรปช่วงต้น ซึ่งมักถูกนำมาใช้โดยพวกนักพูดปลุกระดม และส่วนใหญ่เป็นพวกที่มาจากกลุ่มสังคมที่ล้าหลังที่สุด ประชานิยมในยุโรปจึงมีน้ำหนักกว่าเมื่อเทียบกับกรณีของอเมริกา เช่นมีการปลุกเร้าว่าจะต้องขจัดระบบไพร่ การมีกฎหมายที่รับรองการมีทาสเป็นสิ่งที่ไม่อาจยอมรับได้ และอื่นๆ อีกมาก ทั้งนี้ก็เพราะแบบฉบับของแนวคิดได้ถูกวางเอาไว้ในตำแหน่งแห่งหนที่ไม่มีใครจะมาลบทิ้งไปได้นั้นเอง

[i] ดังที่เราได้เห็นแล้วว่า กระบวนการทำให้ภาษาพื้นบ้าน และภาษาแห่งรัฐกลายเป็นสิ่งเดียวกันนั้น เกิดขึ้นในสองขอบเขต นับแต่เริ่มแรก ในกรณีของสหจักรภพนั้น มีการใช้กำลังทางทหารเข้าไปสยบพวกที่ใช้ภาษาเกลิคตั้งแต่ศตวรรษที่ 18 และความอดอยากขาดแคลนในทศวรรษ 1840 ก็เป็นอีกปัจจัยที่ส่งผลอย่างรุนแรง

[ii] Hobsbawm, The Age of Revolution หน้า 165 สำหรับตัวอย่างที่ดีเยี่ยมซึ่งลงรายละเอียดของประเด็นให้ดู Ignotus, Hungary หน้า 44 – 56  และ Jaszi, The Dissolution หน้า 224 – 225

[iii] Kedourie,  Nationalism in Asia and Africa หน้า 170 หากกจะลองสมมุติว่า ถ้าโคราเอสมองข้ามไหล่ของเขาไปยัง “ยุโรป” ด้านหลังของเขาก็คือกรุงคอนสแตนติโนเปิล  อ๊อตโตมานยังไม่ได้เป็นภาษาต่างด้าว  และภรรยาในอนาคตผู้ซึ่งไม่ยอมคลอดลูก กำลังจะก้าวเข้าสู่ตลาด print market (?)

[iv] ตัวอย่างอื่น ๆ ให้ดู Seton – Watson, Nations and States หน้า 72 (ฟินแลนด์)  หน้า 145 (บุลกาเรีย)  หน้า 153 (โบฮีเมีย)  และหน้า 432 (สโลวาเกีย) Kohn, The Age of Nationalism  หน้า 83 (อัยิปต์) และ หน้า 103 (เปอร์เซ๊ย)  

[v] Hobsbawm, The Age of Revolution หน้า 169

[vi] The Break – up of Britain sohk 340

[vii] Hobsbawm, The Age of Revolution หน้า 80

[viii] เปรียบทียบ “คำว่า การปฏิวัติอุตสาหกรรมนั้น สะท้อนถึงปลกระทบ ที่มีต่อยุโรปค่อนข้างช้า  เหตุเกิดขึ้นก่อยจะมีคำเรียก  เข้าใจว่า ประมาณทศวรรษของ 1820 นี้แหละที่นักสังคมนิยมทั้งอังกฤษและฝรั่งเศส เป็นกลุ่มแรกที่ใช้คำๆ นี้  เข้าใจว่าเป็นไปในเชิงเทียบเคียงกับการปฏิวัติทางการเมืองในรั่งเศส” เพิ่งอ้าง หน้า 45

[ix] อาจชัดเจนขึ้นหากกล่าวว่า ตัวแบบนั้นเป็นส่วนผสมที่ซับซ้อนของปัจจัยที่เป็นฝรั่งเศสและอเมริกัน  แต่จวบจนกระทั่งหลังปี 1870 นั่นแหละที่ “ความจริงอันประจักษ์แจ้ง” ของฝรั่งเศสก็คือ การกู้คืนฐานะของกษัตริย์ และการตั้งราชวงศ์กำมะลอของหลานของนโปเลียน

                หลังจากที่นโปเลียนพ่ายแพ้ครั้งสุดท้ายในปี 1815 แล้ว เขาได้ถูกเนรเทศไปยังเกาะที่ไกลโพ้นในมหาสมุทรแอตแลนติก และใช้ชีวิตบั้นปลายอยู่ที่นั่น  เหล่าบรรดากษัตริย์ทั้งหลายในยุโรปได้เห็นพ้องกันในการกู้ราชวงศ์บูร์บองซึ่งเคยปกครองอยู่ก่อนปฏิวัติฝรั่งเศส  ดังนั้น หลุยส์ที่ 18 จึงได้ครองราชย์ระหว่าง 1815 – 1824 และสืบทอดบัลลังก์ไปยังชาร์ลส์ที่ 10 ซึ้งจะถูกโค่นล้มลงโดยปะชาชนจำนวนมาก  ในปี 1830 กษัตริย์องค์ต่อไปก็คือ กษัตริย์หลุยส์ ฟิลิปป์ผู้ซึ่งอ้างว่าทรงเป็นประชาธิปไตย และผู้ปกครองที่นิยมรัฐธรรมนูญ แต่โดยแท้จริงแล้วมิได้เป็นไปตามนั้น  กษัตริย์พระองค์นี้ทรงถูกโค่นล้มโดยประชาชนเช่นกันในปี 1848 นับเป็นการจบสิ้นราชวงศ์บูร์บอง  สถานการณ์เช่นว่านี้เป็นการเปิดช่องทางเอาไว้ให้หลานชายของนโปเลียน ซึ่งได้รับเลือกเป็นประธานาธิบดีในปีนั้น  อีกสามปีต่อมา เขาได้ทำการรัฐประหารและประกาศยกตนขึ้นเป็นกษัตริย์ ครองอำนาจอยู่ขนถึงปี 1870 เมื่อกองทัพของพระองค์พ่ายแพ้ต่อทัพของเยอรมันี พระองค์จึงถูกบีบบังคับให้สละราชสมบัติ พระองค์จึงเป็นกษัตริย์พระองค์สุดท้านในประวัติศาสตร์ของฝรั่งเศส

[x] นี่ไม่ใช่กรณีที่แยกกันจนเห็นได้อย่างชัดเจน  กว่าครึ่งของพลเมืองแห่งราชอาณาจักรฮังการี มิได้เป็นชาวโมยาร์  มีเพียง 1 ใน 3 ของไพร่เท่านั้น ที่พูดภาษาโมยาร์  ตอนต้นศตวรรษที่ 19 เหล่าบรรดาขุนนางโมยาร์ชั้นสูง ถ้ำม่พูดภาษาฝรั่งเศสก็พูดภาษาเยอรมัน  ผู้ดีระดับกลางและล่าง “พูดภาษาละตินชั้นต่ำปะปนด้วยภาษาโมยาร์ สโลวัค และเซอร์บ  แถมด้วยแสดงความรู้สึกในภาษาโรมาเนียน เช่นเดียวกับภาษาแบบพื้น ๆ.....” Ignotus, Hungary หน้า 44 – 46 และ 81

                “พวกไพร่เป็นประดิษฐ์กรรมที่แปลกปนะหลาดของศักดินายุโรป พวกนี้ไม่ใช่ทาส ไม่ใช่คนใช้ในครัวเรือน สามารถถือครองที่ดิน แต่ห้ามละทิ้งหน้าที่หรืออาณาบริเวณที่อยู่ในการควบคุมของเจ้าศักดินา อีกทั้งการเปลี่ยนความจงรักภักดีไปยังเจ้ารายอื่นก็ต้องห้ามด้วย พวกไพร่มีข้อผูกพันว่าจะยอมยกแรงงานและผลผลิตจากไร่นาของตนให้กับเจ้านาย กษัตริย์มิได้มีอำนาจในการสั่งการโดยตรงลงไปยังไพร่ กระทำได้ก็เพียงการสั่งพวกเจ้านายเท่านั้น”