ผมคิดว่าเวลาคนดูรูป หลายคนคงตั้งคำถามกับความหมายของรูปว่ามันคืออะไร  ถ้าจะตอบคำถามนี้ ผมคิดว่าเราอาจจะต้องเริ่มต้นจากการนิยามหน้าที่ของรูปว่ามันมีหน้าที่อะไรก่อน  ผมคิดว่ารูปถ่ายเป็นสิ่งที่ยืนยันความทรงจำและความทรงจำนั้นอาจจะสื่อความหมายอะไรได้หลายอย่าง ซึ่งบางครั้งก็ชัดเจนในตัวของมันเอง  แต่บ่อยครั้ง เราต้องอาศัยภูมิหลังอะไรอีกมากมายเพื่อจะได้เข้าใจความหมายที่อยู่ข้างหลังภาพนั้น

          อย่างเช่น รูปกรมพระยาดำรงราชานุภาพรูปนี้  เป็นรูปที่ถ่ายตอนที่ท่านอายุยังน้อยอยู่ แต่งตัวธรรมดา นั่งด้วยอาการธรรมดาและกำลังโอบกอดเด็กเล็กๆ ที่แต่งตัวธรรมดาหมดเลยทุกคน  ผมคิดว่าหลายคนที่ได้เห็นรูปนี้ จะรู้สึกว่าผู้ชายคนนี้ดูเป็นคนตัวเล็กๆ ธรรมดาๆ  แต่อย่างที่เราทราบๆ กัน ผู้ชาย “ธรรมดาๆ” คนนี้ทรงมีบทบาทในสังคมไทยอยู่มากทีเดียว ทั้งในแง่ของการเมืองการปกครอง วิชาการ และอาจจะรวมไปถึงด้านอื่นๆ อีกมาก  ดูรูปนี้แล้วทำให้นึกว่าจริงๆ แล้ว คนแต่ละคนที่เราเห็นนั้นล้วนมีเรื่องราวข้างหลังภาพอยู่อีกเยอะแยะมากมาย

ภาพถ่ายยุคแรกๆ
          รูปถ่ายเป็นประดิษฐกรรมในช่วงกลางคริสตศตวรรษที่ 19 ซึ่งเกิดมาจากการพัฒนาด้านเทคโนโลยี  ดูเหมือนว่ามนุษย์เราอยากจะวาด อยากจะบันทึกสิ่งที่ตัวเองต้องการเห็น ไม่ว่าจะเป็นสถานที่ สิ่งแวดล้อมหรือตัวบุคคล ให้เหมือนจริงมากที่สุด ตัวอย่างเช่น สมัยก่อนก็มีความพยายามที่จะผลิตรูปเขียนประเภทที่เรียกว่า รูปเหมือน (Realistic) โดยเฉพาะอย่างยิ่งรูปวาดประเภท portrait มาแต่ดั้งเดิม  พอเริ่มมีประดิษฐกรรมรูปแบบใหม่คือรูปถ่ายเข้ามา ซึ่งมีความเหมือนยิ่งกว่าการวาดรูป  รูปถ่ายจึงเป็นที่นิยมและเข้ามามีบทบาททดแทนรูปวาดอย่างมาก

          สำหรับในเมืองไทยนั้น ผมคิดว่าประดิษฐกรรมการถ่ายรูปเริ่มเข้ามาเมื่อปลาย ร. 3  แต่ดูเหมือนว่าเราไม่เคยเห็นรูปถ่ายในสมัยนั้นเลย  รูปเก่าที่สุดที่เราจะสามารถพบเห็นได้คือรูปสมัยร.4 ซึ่งมักเป็นรูปบุคคลที่มีความสำคัญในสมัยนั้น โดยเฉพาะรูปของ ร.4 เองกับสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี ซึ่งผมขอเรียกสั้นๆ ว่าสมเด็จพระเทพศิรินทร์ฯ  ภาพหนึ่งที่ผมจำได้แม่นคือรูปเดี่ยวของพระองค์  เป็นภาพของสตรีไทยที่มีผมสั้น นุ่งห่มสไบตามแบบจารีตของไทยสมัยก่อนและไม่ทรงฉลองพระบาท  ท่านนั่งอยู่บนเก้าอี้โดยที่ท่านไม่ได้สบตากับกล้อง  เก้าอี้นั้นเป็นเก้าอี้แบบฝรั่งและฉากหลังทั้งหมดเป็นแบบตะวันตก

          แน่นอนว่านั่นเป็นยุคสมัยซึ่งโลกตะวันตกได้เข้ามาอยู่ในสังคมสยามแล้ว  ผมคิดว่าความน่าสนใจมากๆ อย่างหนึ่งคือท่านนั่งอยู่บนเก้าอี้อย่างหมิ่นเหม่เหลือเกิน ซึ่งนั่นน่าจะเป็นเพราะว่าวิธีการนั่งเก้าอี้แบบคนตะวันตกน่าจะเป็นของใหม่ในสังคมสยาม  แต่เดิมนั้น ถ้าเราไม่นั่งลงไปบนพื้น เราก็อาจจะนั่งอยู่บนเตียงตั่ง คือแท่นสี่เหลี่ยมยกพื้นเตี้ยๆ  ซึ่งเราอาจจะนั่งด้วยอาการขัดสมาธิ หรือชันเข่า หรือไม่ก็ห้อยเท้า  แต่ว่าการนั่งเก้าอี้นั้น ผมมักนึกถึงมันว่าเป็นการนั่งในแบบของโลกตะวันตกหรือจีนมากกว่า  ดังนั้น ผมคิดว่าท่านั่งในรูปของสมเด็จพระเทพศิรินทร์ฯ นั้นคงเป็นการนั่งที่ไม่สบายเท่าไรนัก

          ลักษณะอีกประการคือท่านไม่ได้มองกล้อง  ผมคิดว่าเรื่องนี้น่าสนใจตรงที่ว่าท่านถือเป็นหัวหน้าของฝ่ายในหรือนางห้าม  อย่าลืมว่าผู้หญิงในราชสำนักของสยามประเทศเป็นผู้หญิงของพระราชาซึ่งเป็นคนที่ไม่มีใครเคยเห็นมาก่อน  แต่การถ่ายรูปได้กลายเป็นเครื่องมือสำคัญที่ทำให้ทุกๆ คนสามารถมองเห็นได้แม้แต่สตรีที่โดยปกติไม่อาจปรากฏตัวให้เห็นในที่สาธารณะ  ดังนั้น การที่ท่านไม่มองกล้องนั้น ผมคิดว่ามันสะท้อนให้เห็นวิธีคิดสองอย่างที่เผชิญกันอยู่ต่อหน้าเราคือในทางหนึ่ง รูปลักษณ์ของท่านกำลังกลายเป็นของสาธารณะ ทั้งที่ในอีกทางหนึ่ง รูปลักษณ์ของท่านเป็นของต้องห้าม ซึ่งประเด็นนี้เป็นเรื่องที่ประทับใจผมอย่างมาก

          อีกองค์หนึ่งที่มีรูปหลงเหลือให้เราเห็นอยู่มากมายคือ ร.4 ในอากัปกิริยาต่างๆ นานา เช่น ภาพที่มีคำอธิบายว่าท่านทรงสายสะพายแบบ Legion d’Honneur ของฝรั่งเศส  เราจะเห็นว่าการแต่งกายของท่านล้วนเป็นแบบตะวันตก  ท่านทรงหมวกแบบฝรั่งเศสและห้อยประดับเหรียญตราต่างๆ ซึ่งเป็นที่นิยมมากในราชสำนักของยุโรป โดยเฉพาะอย่างยิ่งในอังกฤษในรัชสมัยของพระนางเจ้าวิคตอเรีย  เมื่อรูปทำนองนี้ถูกส่งไปยังโลกตะวันตก (ซึ่งผมคิดว่าเป็นจุดหมายปลายทางที่แท้จริงของมันและเป็นเหตุผลสำคัญอย่างหนึ่งที่ทำให้ ร.4 ทรงถ่ายรูปไว้มากมาย)  เมื่อฝรั่งได้ดู ก็คงคิดว่า “อ้อ เหมือนกัน”

          อีกรูปหนึ่งเป็นรูปของท่านเช่นกันแต่ฉลองพระองค์แปลกมาก เหมือนกับเป็นเสื้อคลุมผ่ากลางด้านหน้ายาวตลอด ปักดิ้นเป็นสองแถบ เสื้อตัวชั้นในดูเหมือนเป็นเสื้อปกติ ไม้เท้าเป็นแบบไม้เท้าของคนเดินทาง  อีกอย่างที่น่าสนใจคือท่านนั่งประทับเคียงคู่กับสมเด็จพระเทพศิรินทร์ฯ  การปรากฏตัวของบุรุษและสตรีพร้อมกัน บนพื้นที่ที่เท่าเทียมกันอย่างนี้ เป็นเรื่องที่น่าสนใจ เพราะนี่อาจเป็นครั้งแรกๆ ของเราที่เกิดภาพของพระราชาและพระราชินีปรากฏต่อสาธารณะในลักษณะนั่งเคียงคู่โดยเท่าเทียมกันบนแผ่นดินสยาม

          อย่างไรก็ตาม บางทีรูปนี้อาจไม่ปรากฏต่อสาธารณชนชาวสยามจริงๆ ก็ได้ เพราะตามบันทึกเขียนไว้ว่ารูปนี้เป็นรูปที่ได้พระราชทานแก่ประธานาธิบดีของอเมริกาในสมัยนั้น ซึ่งก็เหมาะสมดีกับความเชื่อของทางตะวันตกในเรื่องความเสมอภาคเท่าเทียมกันของบุรุษและสตรี  ลักษณะที่น่าสนใจอีกประการคือทั้งสองท่านมองตรงมายังกล้องหรือมองคนที่กำลังดูรูปถ่าย และสมเด็จพระเทพศิรินทร์ฯ เองก็มีลักษณะท่าทางไม่เหมือนกับรูปก่อนแล้ว

          หากเทียบกับรูปถ่ายในสมัยถัดมาคือ ร.5 กับสมเด็จพระศรีพัชรินทราฯ (พระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี) แล้ว จะเห็นได้ว่าต่างออกไปเลยทั้งวิธีการแต่งตัวและท่าทาง  ทั้งสองพระองค์ทรงดู “ลงตัว” แล้ว คือฝ่ายบุรุษสวมเสื้อแจ็กเก็ตและเป็นเสื้อประดิษฐ์ในแบบของเสื้อพระราชทาน (royal pattern) หรือที่เราเรียกเป็นไทยๆ ว่าเสื้อราชปะแตน ส่วนฝ่ายสตรีเป็นเครื่องแต่งกายแบบประยุกต์แล้ว คือผ้านุ่งเป็นแบบจีบหน้านาง แต่สวมเสื้อแบบที่ฝรั่งเรียกว่า blouse ที่มีแขนจีบพอง (ที่เราเรียกกันว่าเสื้อขาหมูแฮม) ซึ่งเป็นความนิยมในหมู่สตรีตะวันตกในสมัยพระนางเจ้าวิคตอเรีย  ผมคิดว่าจากรูปถ่าย เราเห็น “ความมั่นใจ” ของทั้งสองพระองค์ได้จากอากัปกิริยา และเช่นเดียวกัน เรามักเห็นสิ่งของที่เป็นของโลกตะวันตกอยู่ในฉากหลังของรูปไม่มากก็น้อยอยู่ตลอดเวลา

          เมื่อประดิษฐกรรมรูปถ่ายได้เข้ามาอยู่ในราชสำนัก เราจะเห็นว่ามีรูปของพระราชโอรส พระราชธิดาหรือเชื้อพระวงศ์ที่กำลังทรงถือกล้องอยู่กับตัว  ในแง่ของการอ่านภาพ ก็หมายความว่าประดิษฐกรรมของใหม่เหล่านั้นได้ถูกควบคุมอยู่ในมือของคนกลุ่มนี้แล้ว  ถ้าดูรูปถ่ายของสมเด็จพระศรีพัชรินทราฯ รูปนี้ จะเห็นว่าแม้จะยังทรงพระเยาว์อยู่ แต่ท่านก็ทรงยืนด้วยความมั่นใจ  ผมคิดว่าการถ่ายรูปลักษณะนี้น่าจะต้องมีผู้ให้คำแนะนำว่า หนึ่งท่านควรจะแต่งตัวอย่างไร สองควรจะยืนด้วยกิริยาท่าทางแบบไหน

          เราจะเห็นสมเด็จฯ ทรงฉลองพระองค์ครึ่งบนเป็นผ้าลูกไม้ซึ่งเป็นแบบที่นิยมเหลือเกินในโลกตะวันตก  ผ้าห่มสไบเฉียงนั้นถูกประยุกต์ให้มีการติดช่อดอกไม้ขนาดใหญ่  เพิ่มการสวมติดอัญมณีต่างๆ  ครึ่งล่างเป็นผ้าโจงกระเบนซึ่งเป็นแบบของราชสำนักกัมพูชาซึ่งเรารับเข้ามานานมากจนเรามักลืมไปแล้วว่าที่มาของมันนั้นมาจากไหน  ถัดลงไป ท่านสวมถุงเท้าโดยมีลายลูกไม้ประดับที่ด้านบนสุด  รองเท้า ฉากหลัง โต๊ะ เก้าอี้ ล้วนเป็นของตะวันตกทั้งหมด

          ภาพถัดมาเป็นรูปการละเล่นในราชสำนักฝ่ายใน  เราเห็นสมเด็จพระศรีพัชรินทราฯ ซึ่งทรงดูมีอายุมากขึ้นกว่ารูปก่อนๆ  ในขณะที่ทรงพักผ่อนอยู่ท่ามกลางหมู่สตรีในราชสำนักที่กำลังเล่นอะไรบางอย่างโดยที่มีคนหนึ่งขี่อีกคนหนึ่ง  ผมคิดว่าเป็นภาพที่แปลกมากเพราะผมนึกไม่ออกว่าในโลกสากล การที่บุคคลคนหนึ่งขี่อีกบุคคลหนึ่งอยู่นั้นจะอ่านความหมายนี้ว่าอย่างไร

         ผมคิดว่าท้ายที่สุด ประดิษฐกรรมรูปถ่ายก็ค่อยๆ ถูกทำให้แพร่หลายออกไปสู่สาธารณะมากขึ้นๆ  จากภาพชนชั้นสูงในราชสำนัก ก็ลงไปสู่ชนชั้นกลางและชั้นล่างมากขึ้นเรื่อยๆ  ซึ่งสะท้อนว่าพัฒนาการเทคโนโลยีรูปถ่ายนั้นเข้าถึงได้ง่ายขึ้นแล้วก็ถูกลงไปเรื่อยๆ  เรามีรูปถ่ายกันได้สะดวกขึ้นจนผมคิดว่าแทบจะไม่มีใครเลยที่ไม่เคยถูกถ่ายรูป

ภาพถ่ายยุคต่อมา
          การถ่ายรูปในสมัยต่อมานั้น ผมคิดว่ามันเป็นการบันทึกความทรงจำส่วนบุคคลหรือของครอบครัว ว่าได้ผ่านประสบการณ์หรือเหตุการณ์สำคัญบางอย่างร่วมกัน  ภาพที่ผมมักจะนึกถึงและประทับใจเป็นอย่างมากคือรูปถ่ายของการไปงานศพของคนในตระกูลจีนทั้งหลาย  ผมคิดว่าภาพถ่ายนั้นน่าจะมีความยาวเป็นฟุตหรือสองฟุตด้วยซ้ำไป  ผมคิดว่าภาพประเภทนี้เป็นภาพที่พยายามทำให้เห็นรูปของทุกๆ คนที่มาร่วมในงานศพ ซึ่งแต่ละคนล้วนมีความเกี่ยวดองกันไม่ทางใดก็ทางหนึ่งอยู่ในตระกูลเดียวกัน  เหตุที่ผมกล่าวว่าน่าสนใจก็เพราะสมัยนั้นไม่มีเทคนิคการถ่ายภาพแบบพาโนรามา  การถ่ายภาพคนจำนวนมากให้อยู่ด้วยกันในเวลาเดียวกันจึงต้องใช้ความพยายามและอุตสาหะอย่างมาก

          ตัวเนื้อหาของภาพเองก็มีความน่าสนใจคือสะท้อนให้เห็นถึงความเป็นสังคมเครือญาติของวัฒนธรรมจีน  ทุกคนจะไปร่วมในงานศพเดียวกัน ซึ่งเป็นการตอกย้ำให้รับรู้ว่าสายสกุลของเรามีใครอยู่บ้าง  ผมคิดว่าภาพเช่นนี้เป็นที่นิยมในครอบครัวคนจีนในสมัยหนึ่ง แต่ไม่แน่ใจว่าภาพแบบนี้ยังคงหาได้อยู่หรือไม่  ถึงแม้ในทางเทคนิค ภาพเหล่านี้จะทำได้ง่ายขึ้นเรื่อยๆ  แต่ความนิยมอาจจะค่อยๆ ลดลงไป ซึ่งอาจเป็นเพราะความนิยมในการนับญาติเริ่มเสื่อมถอยลง  หรือบางทีญาติที่ถูกนับนั้นอาจต้องผ่านการคัดเลือกมาแล้วอย่างดี  มีการตัดญาติบางคนออกไป ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงวิธีคิดของคนในสังคมปัจจุบันที่ไม่คิดว่าการผูกพันทางสายโลหิตเพียงอย่างเดียวเป็นเรื่องที่สำคัญอะไรนัก

ภาพถ่ายยุคดิจิทัล
          เทคโนโลยีได้พัฒนาต่อมาจนกล้องถ่ายรูปในสมัยปัจจุบันราคาถูกลงมาก  ที่สำคัญ ไม่ต้องใส่ฟิล์มหรือสไลด์ ซึ่งทำให้คนทั่วไปสามารถเข้าถึงได้ง่ายขึ้น  แต่ก่อน การถ่ายรูปมีต้นทุนที่แพงเกินไปสำหรับคนส่วนใหญ่  ดังนั้น การจะถ่ายรูปแต่ละครั้งจึงจำเป็นต้องคิดให้รอบคอบว่าต้องการให้รูปสื่อเรื่องอะไร  แต่ปัจจุบัน การถ่ายรูปแบบดิจิทัลแทบไม่ใช้ต้นทุนอะไรเลย แถมยังสามารถนำมาแก้ไขดัดแปลงรูปที่ถ่ายมาได้อีก  การถ่ายรูปในปัจจุบันจึงทำได้ง่ายและรวดเร็ว ทั้งทำได้ทุกโอกาส ซึ่งน่าจะทำให้การคัดสรร มุมมองและความหมายของรูปในปัจจุบันแตกต่างไปจากวิธีคิดของคนสมัยก่อนเป็นอย่างมาก  การถ่ายรูปกันอย่างมากมายในปัจจุบันโดยแทบจะไม่เลือกเวลาและสถานที่อาจเปลี่ยนแปลงหน้าที่ของรูปถ่ายในการช่วยจำ  หรือไม่ การถ่ายรูปก็อาจจะมีความหมายเพียงการช่วยจำตัวบุคคลเท่านั้น

          ผมหมายถึงว่าการถ่ายรูปในสมัยก่อนนั้นมีความหมายถึงการบันทึกถึงสถานที่ด้วย อาจเป็นไปได้ว่าสถานที่บางแห่งนั้นไปถึงได้ยาก ดังนั้น การถ่ายรูปให้เห็นว่าตนเองได้ไปอยู่ ณ ที่แห่งใดแห่งหนึ่งจึงมีความหมายเหลือเกิน โดยเฉพาะถ้าเป็นสถานที่ที่แปลกๆ หรือไปได้ยาก เราจะเห็นว่ามีความนิยมอย่างหนึ่งในสมัยก่อนที่สะท้อนให้เห็นความสำคัญของสถานที่ นั่นคือ เมื่อไปร้านถ่ายรูป ที่นั่นจะมีฉากหลังที่ถูกจัดทำไว้แล้วเพื่อให้เราไปยืนอยู่ข้างหน้า เช่น ฉากป้ายสถานีรถไฟเชียงใหม่ (น่าจะเป็นเพราะการไปเชียงใหม่ไม่สามารถไปได้ทุกวัน แล้วในสมัยนั้น วิธีเดียวที่คนทั่วไปจะไปถึงที่นั่นได้ก็ต้องไปโดยรถไฟ) บันทึกความทรงจำของสถานที่และวิธีการที่จะไปถึงที่นั่นจึงมีความหมายของมัน

          แต่เมื่อมาถึงสมัยปัจจุบัน การเดินทางทำได้ง่ายขึ้นและเร็วขึ้น จึงอาจเป็นเหตุให้คนให้ความสำคัญกับสถานที่น้อยลง  ในขณะเดียวกัน ก็อาจจะสะท้อนให้เห็นถึงวิธีคิดของคนในยุคสมัยของเราว่าเราเห็นตัวของเราชัดมาก แต่เราเห็นสิ่งแวดล้อมหรือบริบทน้อยเกินไป  บ่อยครั้งที่ผมสังเกตเห็นว่าเวลาเราคุยกับคนในยุคปัจจุบัน เรามักจะไม่ค่อยเห็นบริบทหรือสิ่งแวดล้อมที่อยู่รอบๆ ตัวเขา แต่จะเห็นชัดขึ้นถึงความคิดของเขาว่าเขาคิดหรือรู้สึกว่าอะไร  จึงอาจจะไม่น่าแปลกใจก็ได้ที่เรามักจะเห็นรูปถ่ายประเภทที่เห็นหน้าคนจำนวนมากเต็มไปหมดจนมองไม่เห็นฉากหลัง ซึ่งพอกลับมาดู เผลอๆ บางคนก็จำไม่ได้ด้วยซ้ำไปว่าถ่ายรูปนั้นที่ไหน

          เป็นไปได้ไหมว่ารูปถ่ายแบบนี้อาจจะสะท้อนให้เราเห็นข้างหลังภาพได้ว่าคนหนุ่มสาวเหล่านั้นเห็นบริบทในเรื่องสถานที่สำคัญน้อยกว่าตัวเขาเองและเพื่อนฝูง...

หมายเหตุ:
รูปเก่าๆ ทั้งหมดได้จากหนังสือชื่อ การแต่งกายไทย เล่ม 1 ที่จัดทำโดยสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ

Bangkok Post : Outlook : 7/1/09

Every Thursday this month a group of cinema buffs brace bustling Bangkok traffic to arrive at Thammasat University, Tha Phra Chan campus at 5pm. Their destination is Pridi Banomyong Library's activity room where they are to take part in a free weekly film programme "Movie Talk".

Viewers watch an animated film during the ‘Movie Talk’ programme, hosted by Songyote Waeohongsa of Silpakorn University.

For over 10 years the programme - a screening of so-called non-mainstream films and a brief discussion hosted by Songyote Waeohongsa of Silpakorn University - is part and parcel of this library since its opening. Open to the public, the programme is held parallel with the school schedule: From June to September and November to February.

Named after the late Rewat Buddhinan, the legendary musician and big boss of Grammy, the small underground room contains 80 seats in five rows. The films, primarily of non-Hollywood type, are from Songyote's private collection.

Located in the basement of the library the activity room was an initiative of Nualchawee Suthamwong, who was then head of the Thammasat Library Bureau. She wanted to renovate the existing audio-visual room in the old central library.

"We had hoped to open the Pridi Banomyong Library in June of 1997 to replace the worn-out central library. However, the audio visual equipment from the old library was in such poor condition that it needed a major revamp. But there was no budget allocated for this," she said, referring to her efforts to upgrade the audio-visual room into an activity room.

Nualchawee approached the Rewat Buddhinan Foundation after learning that they had money reserved for charity purposes. Both Rewat and his wife are alumni of Thammasat University.

The foundation gave a positive response to her project, agreeing to provide the necessary equipment since the library did not accept cash. It also gave some keepsake in memory of Rewat - such as posters and photos when he was a member of the now-defunct pop band, the Impossibles - including his note sheets, a guitar and other personal effects.

Yet the film screening programme was quite a stir at the time, she recalls.

"Some people still wanted to manage the library in a conventional way. That meant that there should be no other items except books in the library. But in my opinion, the place would be dull without other activities. Films with discussion and musical programmes should fit that emptiness," she said, adding her project attracted criticism from some university officials who regarded it as a "waste of money".

But film watching, she argues, can be a kind of learning activity. "To begin with ... an individual can improve their language skills [by watching films in English or those with English correct sub-titles]," she said. And on top of that, films, if well selected, can help broaden the audience's perspective.

Posters and photos of the late Rewat Buddhinan on display in cabinets in front of the activity room at Thammasat University’s Pridi Banomyong Library, Tha Phra Chan campus.

Nualchawee says she invited Songyote Waeohongsa, a lecturer at Silpakorn University's Arts Faculty, to join the programme when it first launched. From Songyote's many connections, DK Film House also joined the programme and hosted a separate film screening on Sundays in the afternoon.

"With long experience in film talk Songyote was the most suited choice for the job, which is of voluntary nature," she said, referring to the lecturer's similar programme at Silpakorn University's library at Thab Kaew campus and takes place on Mondays.

Songyote says the cinema at Silpakorn University, which began in the 1980s, was named Rongnang Rangkhai or A Nestling Film Theatre.

"It was given such a name because we placed paper egg-containers on the walls to minimise the sound echo. More importantly, the university film theatre serves more like a nestling place where viewers are groomed," he added.

Such "grooming" may lead to a new group of quality viewers, he says. "Some may become film critics or writers, others may remain film enthusiasts."

Initially, his movie talk at Pridi Banomyong Library began with a short introduction before screening, which is wrapped up with a discussion with the lecturer as a host, handling questions and observations from the viewers.

He cherishes the post-screening view exchanges among the viewers, saying "some people may see and hear what others may have missed from the films and share them during the discussion".

He says he tends to choose films that he has not seen before.

"I'd rather follow the films together with my viewers. That gives a fresh experience."

He is strict to the idea of alternative films, saying the programme, at Thammasat and Silpakorn should not be redundant with commercial cinemas and film rental shops. Songyote says he has turned down a call for a compromise at his Rongnang Rangkhai - that the programme accommodates mainstream films - to make it more attractive to general viewers, particularly young students.

He maintained that the university cinemas should provide film alternatives and diversity. 

The only compromise he did make was that his films, unlike the Sunday programme - which seeks to primarily satisfy hardcore viewers - are not too abstract or it would be difficult to follow.

At times, the films coincide with world or national events, he says. For instance, war films are occasionally screened in the programme. But instead of promoting heroism, Songyote says his movie picks are those that represent small soldiers as human beings. These, for instance, include Burmese Harp and Fires on the Plain (both Japanese productions).

Drawing from the films the viewers are able to understand human weakness better, he says.

"More interestingly, by watching such films like Batman, we have found that people tend to put all their hopes in 'super-human' beings. The Magnificent Seven, a Hollywood adaptation of Japanese Akira Kurosawa's Seven Samurai, reflects the dire need of outside help for poor people." 

The current programme comprises award-winning works from Europe, Latin America and the Middle East. There are smaller Hollywood collections, too. Most of the works are chosen simply because of the director, the lead actors or the awards it has won, he shares.

Songyote says the number of viewers is small - somewhere between 10 to 30 people - at each showing, and students remain a minority at both universities. "But that is not the problem," he maintained.

According to Songyote, the programme's regulars are people from various professionals from bookshop owners, painters and artists to university graduates and office employees.

Sukanya Makutonrudee, a senior official at Pridi Banomyong Library, says the film talk serves a public service.

"The university is lucky to have Ajarn Songyote. He is highly knowledgeable at this voluntary job. And without him, the library would have never emerged."

Saranpat Piriyaprasit, a viewer who recently graduated from Silpakorn University's Arts Faculty, says she is a member at Songyote's Rongnang Rangkhai. Now that she's finished her studies, Saranpat regularly drops by the Thammasat programme in her free time.

When asked what attracted her to the programme, she replied, with a giggle: "It's free. And it's a good programme. The films are rare and thought-provoking. You can't find that at commercial movie cinemas."

At the end of each programme show Songyote affirms that he has kept his hopes up over the years.

"It is my hope that this programme will have some effect on audiences."

           แนวคิดเรื่องพิพิธภัณฑ์นั้นเราเอามาจากฝรั่ง  คำว่า museum ที่ฝรั่งใช้เรียกสถานที่แบบนี้มาจากคำว่า muse ในภาษาละติน  มิวส์หมายถึงเทพธิดา 9 องค์ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของศิลปะหลายแขนงที่คนในสมัยกรีกนิยมชมชอบกัน และได้กลายมาเป็นตัวแทนของความงามทางด้านจิตใจด้วย  นอกเหนือไปจากศิลปะภาพวาด ประติมากรรมต่างๆ แล้ว ยังรวมไปถึงศิลปะด้านอื่น เช่น บทกวี ประวัติศาสตร์ ดนตรี ฯลฯ ด้วย  ความหมายของ museum แต่เดิมจึงเป็นการเก็บรวบรวมผลงานศิลปะแขนงต่างๆ เข้าไว้ด้วยกันเพื่อที่จะให้คนในรุ่นต่อๆ มา หรือใครก็ตามทีที่ได้พบเห็นมีโอกาสได้ซึมซับ อิ่มเอิบใจไปกับความงดงามของงานศิลปะทั้งหลายเหล่านั้น

          ผู้ที่มีบทบาทในการเก็บรวบรวมผลงานศิลปะตะวันตกในสมัยแรกๆ คือบรรดากลุ่มขุนนาง ราชสำนัก เศรษฐีพ่อค้า ที่มักนิยมเก็บสะสมงานศิลปะเพื่อตอบสนองความต้องการของตนเอง  จนกระทั่งเมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงทางสังคมอย่างรุนแรง จึงทำให้บรรดางานศิลปะถูกเผยแพร่ออกสู่สาธารณชน เช่น การเกิดขึ้นของพิพิธภัณฑ์ลูฟร์ (Louvre) ของฝรั่งเศสที่เป็นผลมาจากการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองที่ทำให้สมบัติที่เคยอยู่และชื่นชมกันแต่ในราชสำนักกลายมาเป็นสมบัติของชาติที่เปิดแสดงให้ผู้คนทั่วไปในสังคมสามารถเข้าถึงงานศิลปะเหล่านั้นได้

          ต่อมา มีคนที่สนใจเก็บรวบรวมของต่างๆ ที่หลากหลายขึ้น  การตัดสินใจเลือกของที่จะเก็บสะสมจึงปะปนกันระหว่างการชื่นชมความงามทางด้านศิลปะกับความชื่นชมต่อความแปลกประหลาด (curios) ด้วย  (ในแง่หนึ่ง เศรษฐีมักชอบเก็บของที่ “แปลก” สำหรับสังคมตนเองเพราะแสดงว่าสามารถเข้าถึงสิ่งที่ผู้คนทั่วไปไม่มีโอกาสได้ครอบครองด้วย  -เหมือนทุกวันนี้ที่เศรษฐีก็ยังชอบใช้ของนอกมากกว่าของที่ผลิตในประเทศอยู่)  ผู้ที่เลือกสะสมของแปลกจึงอาจจะไม่สนใจว่าสิ่งเหล่านั้นเกี่ยวข้องกับความงามหรือสุนทรียภาพใน concept เดิมของคำว่า museum หรือไม่

          พิพิธภัณฑ์หลายแห่งจึงมีทั้งของสวยและของแปลก (สำหรับสังคมสมัยนั้น) จัดแสดงปะปนกันอยู่

เส้นทางของพิพิธภัณฑ์ในสังคมไทย

          ผมคิดว่าแนวคิดเรื่องพิพิธภัณฑ์น่าจะเริ่มเข้ามาในสังคมไทยประมาณรัชกาลที่ 4  พระองค์ทรงเป็นคนแรกที่สร้างอาคารขึ้นมาเพื่อเก็บของต่างๆ นานาทั้งของสวยงามและแปลกประหลาด และให้ชื่อเรียกสถานที่แบบนี้ว่า “พิพิธภัณฑ์” พิพิธ หมายถึงสิ่งที่หลากหลาย ภัณฑ์ คือวัสดุสิ่งของต่างๆ  ดังนั้น ต้นกำเนิดวิธีคิดเรื่องพิพิธภัณฑ์ของไทยเราจึงพัฒนามาจากการเก็บสิ่งของต่างๆ ที่หลากหลายเข้าไว้ด้วยกัน  แนวคิดนี้เกิดขึ้นในหมู่ของชนชั้นสูงในสังคมไทยเป็นระยะเวลานานมากก่อนจะเผยแพร่ต่อสาธารณชน  วิธีคิดในการคัดเลือกและการจัดแสดงสิ่งของจึงเป็นการโชว์ของสวย ของมีค่า พอๆ กับของแปลกประหลาดและของหายาก ซึ่งมีนัยสะท้อนถึงความเหนือกว่าของคนในระดับสูง

          ด้วยเหตุนี้ ผมจึงคิดว่าแนวคิดซึ่งเป็นกระแสหลักของการจัดทำพิพิธภัณฑ์ในบ้านเราคือความเป็นอนุรักษ์นิยม  หนึ่งคือการจัดแสดงนั้นเป็นไปเพื่อโชว์การสะสมสิ่งของ  และสองคือเป็นไปเพื่อบอกกล่าวตอกย้ำและเชิดชูฐานะของบรรดาชนชั้นนำซึ่งเป็นผู้ที่รวบรวมสิ่งของเหล่านั้นเอาไว้

          ผมคิดว่าพิพิธภัณฑ์ของเราน่าจะหันมารักษาความหมายของ museum ดั้งเดิมให้มากขึ้น  นั่นคือ พิพิธภัณฑ์ควรจะสามารถทำให้ผู้คนรู้สึกอิ่มเอิบใจเมื่อได้พบเห็นสิ่งของ มองเห็นถึงความงดงามทางด้านจิตใจ  นอกจากนั้น สิ่งที่ผมคิดว่ามีความสำคัญคือพิพิธภัณฑ์ควรจะสามารถสื่อสารถ่ายทอดความรู้ทางสังคมจากคนรุ่นหนึ่งสู่คนอีกรุ่นหนึ่ง จากอดีตสู่ปัจจุบันได้ด้วย  การจัดแสดงสิ่งของต่างๆ ควรออกจากกรอบวิธีคิดแบบอนุรักษ์นิยมดั้งเดิม และหันมาให้ความสำคัญกับการสื่อสารที่ก่อให้เกิดความรู้ความเข้าใจกับผู้คนในทุกระดับ ซึ่งจะนำไปสู่การยกระดับและพัฒนาจิตใจของผู้คนในสังคมและตอบรับกับการเปลี่ยนแปลงทางสังคม

          อย่างไรก็ตาม ผมเห็นการเปลี่ยนแปลงในเรื่องของการจัดแสดงสิ่งของในพิพิธภัณฑ์ของบ้านเราในช่วงประมาณสิบกว่าปีที่ผ่านมา ที่มีเรื่องราวและรายละเอียดของข้อมูลมากขึ้น รวมไปถึงให้ความสำคัญกับความรู้สึกด้านสุนทรียะมากขึ้น  ประการถัดมาคือผมคิดว่าเกิดความหลากหลายของพิพิธภัณฑ์มากขึ้น  นอกจากพิพิธภัณฑ์ในส่วนของรัฐแล้ว ยังเกิดพิพิธภัณฑ์ที่จัดสร้างและจัดแสดงโดยเอกชนและองค์กรต่างๆ นานา ซึ่งผมคิดว่าเป็นการเปลี่ยนแปลงที่น่าสนใจ  ประการที่สามคือพิพิธภัณฑ์หลายแห่งแม้แต่ของรัฐเองได้เริ่มมีความเป็น “ท้องถิ่น” เพิ่มมากขึ้น ทำให้แง่มุมทางสังคมได้ไปปรากฏในพื้นที่ของพิพิธภัณฑ์เพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ

          ตัวอย่างพิพิธภัณฑ์ที่มีความเป็น “ท้องถิ่น” เช่น พิพิธภัณฑ์พื้นบ้าน     จ่าทวีที่พิษณุโลก ที่จัดแสดงเครื่องมือเครื่องใช้ของคนในยุคหนึ่งซึ่งเป็น       ชาวบ้าน ทำให้เกิดการถ่ายทอดความรู้ ความเข้าอกเข้าใจว่าในชุมชนหนึ่งๆ นั้น นอกจากจะมีชีวิตของคนในระดับสูงแล้ว ยังมีชีวิตของราษฎรอยู่ในสังคมด้วย  หรือกรณีบ้านพิพิธภัณฑ์ของคุณอเนก นาวิกมูล ซึ่งเป็นเอกชน ได้จัดแสดงเรื่องราวของ “ของเล่น” ที่สะท้อนถึงวิธีการบ่มเพาะคนในสังคม  ในขณะเดียวกัน ก็เกิด “พิพิธภัณฑ์ชาวนา” ในหลายพื้นที่ด้วยกันซึ่งมีความสำคัญในแง่ของการบันทึก “วิถีชาวนาดั้งเดิม” ท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงวิถีการผลิตของเกษตรกรในปัจจุบัน  การจัดแสดงอาจจะยังดูน่าเบื่อ แต่อย่างน้อย ผมก็คิดว่าเป็นจุดเริ่มต้นที่ดี

          ความเป็น “ท้องถิ่น” ที่ปรากฏอยู่ในพิพิธภัณฑ์เหล่านี้ทำให้เราเห็นความต่อเนื่องของชีวิตของชาวบ้านธรรมดา ซึ่งแต่เดิมเราไม่ค่อยได้รับรู้เพราะว่าการสืบค้นยังไม่ค่อยมี หลักฐานต่างๆ ทางสังคมเหล่านี้เสมือนเป็นสะพานเชื่อมกลับไปสู่การทำความเข้าใจถึงชีวิตของชาวบ้านธรรมดาได้ดีทีเดียว

         นอกจากนั้น ยังมีความพยายามที่จะทำให้พิพิธภัณฑ์ก้าวไปสู่ความเป็นสากลมากขึ้นเรื่อยๆ เช่น กรณีพิพิธภัณฑ์แห่งการเรียนรู้ของกรุงเทพฯ ที่มีสื่อใหม่ๆ ให้ผู้เข้าไปชมสามารถค้นคว้าหรือเรียนรู้ได้ด้วยตนเอง  ความสนุกสนานในรูปแบบต่างๆ นี้น่าจะช่วยดึงดูดให้ผู้ดู โดยเฉพาะเด็กๆ ได้พัฒนาศักยภาพในการเรียนรู้เรื่องราวต่างๆ ด้วยตนเองมากยิ่งขึ้น  สิ่งเหล่านี้ผมคิดว่าเป็นการคลี่คลายตัวของพิพิธภัณฑ์ในบ้านเราในช่วงประมาณสิบถึงยี่สิบปีที่ผ่านมา

          โดยรวมๆ แล้ว ผมคิดว่าแนวโน้มเรื่องพิพิธภัณฑ์ในสังคมไทยนั้นจะมีลักษณะท้องถิ่นและมีความเฉพาะเจาะจงมากขึ้น คือ นอกจากจะสะท้อนความเป็นท้องถิ่น ความเป็นเมือง ความเป็นประเทศของตนแล้ว พิพิธภัณฑ์จะมีลักษณะเฉพาะทางมากขึ้น เช่น พิพิธภัณฑ์ที่พูดถึงเรื่องการแพทย์ การคมนาคม พูดถึงเฉพาะเรื่องของเล่น เป็นต้น

พิพิธภัณฑ์น่าจะสะท้อนบริบททางสังคม

          ส่วนที่ผมคิดว่าขาดเวลาเที่ยวชมพิพิธภัณฑ์ในเมืองไทยก็คือผมรู้สึกว่าสิ่งของต่างๆ มักถูกนำมาจัดแสดงในลักษณะที่หยุดนิ่ง ไม่มีบริบทในเรื่องของเวลาและความสัมพันธ์ของสิ่งนั้นกับเรื่องอื่นๆ ในสังคม ซึ่งอาจจะสะท้อนให้เห็นว่าเรายังมีความรู้ และ/หรือ ความสามารถในการจัดแสดงน้อยเกินไป เช่น ถ้าจะจัดแสดงเรื่องของข้าว ผมคิดว่านอกจากสิ่งที่เห็นเป็นรูปธรรม เช่น เครื่องมือการเกษตรต่างๆ แล้ว น่าจะนำเสนอเรื่องราวที่มาที่ไปว่าข้าวเข้ามาสู่สังคมเราได้อย่างไรหรือนานเท่าไรแล้ว พันธุ์ข้าวมีความหลากหลายและสัมพันธ์กับสภาพแวดล้อมตามธรรมชาติอย่างไร ข้าวถูกแปลงไปสู่รูปแบบอื่นๆ อย่างไร ความสัมพันธ์ของข้าวกับคน วัฒนธรรมที่สัมพันธ์กับการปลูกข้าว ฯลฯ ด้วย

          ดังนั้น ผมจึงคิดว่าการนำเสนอโดยส่วนใหญ่ยังไม่น่าสนใจพอ  ข้าวของเครื่องใช้ต่างๆ มักจะถูกจัดวางให้อยู่นิ่งๆ ในพิพิธภัณฑ์  ถึงแม้ว่าบางครั้งจะพบเห็นคำอธิบายที่ยืดยาวอยู่ข้างๆ แต่ก็มักเป็นข้อมูลความรู้ในรายละเอียดมากกว่าจะช่วยให้เห็นมิติต่างๆ ของสิ่งของนั้นโดยรอบและโดยรวม  อย่างไรก็ตาม ผมเห็นความตั้งใจและความพยายามอันดีที่จะเก็บสิ่งของต่างๆ เพียงแต่ยังขาดความคิดในการเรียบเรียงจัดการและนำเสนอข้อมูลที่น่าสนใจ และที่สำคัญคือขาดงบประมาณ

         ผมขอยกตัวอย่างพิพิธภัณฑ์ที่หมู่บ้านหนองขาว กาญจนบุรี  ทั้งเจ้าอาวาสและชาวบ้านเองมีความตั้งใจดีมากๆ ที่จะพยายามเก็บรวบรวมสิ่งของเครื่องใช้ต่างๆ ในหมู่บ้าน แต่ก็ทำได้เพียงเก็บเอาของเหล่านั้นมารวมกันไว้เพื่อไม่ให้สูญหาย  แต่ยังขาดวิธีคิดว่าจะจัดการกับมันอย่างไร เช่น จะขยายความหมายของตะเกียงหนึ่งชิ้นให้เชื่อมโยงสัมพันธ์กับคนทั้งหมู่บ้านได้อย่างไร และที่สำคัญ ยังขาดงบประมาณที่จะนำมาตอบสนองเพื่อจะนำไปสู่เรื่องราวดังกล่าว (เช่น ให้ทุนศึกษาวิจัย) ด้วย

         อย่างไรก็ตาม หากมองในแง่ดี ผมคิดว่าวิธีคิดในเรื่องพิพิธภัณฑ์กำลังถูกแพร่ขยายออกไปสู่ชุมชนเล็กชุมชนน้อยในสังคมไทยต่างๆ อย่างรวดเร็ว

บทบาทของพิพิธภัณฑ์ในสังคมไทย

          ผมคิดว่าหน้าที่หลักของพิพิธภัณฑ์คือการเชื่อมโยงความเป็นมาของสังคมระหว่างอดีตกับปัจจุบัน สะท้อนเส้นทางของผู้คนในสังคมให้มองเห็นรากเหง้าของตนเอง เพื่อนำไปสู่ความรู้ความเข้าใจที่มาที่ไปของตนเองและชุมชน รวมทั้งช่วยให้มองเห็นความสัมพันธ์ของตนเองกับชุมชน

          ที่ผ่านมา คนในระดับชาวบ้านยังไม่สามารถกุมสิ่งที่เรียกว่า “ความรู้” และใช้มันเพื่อรักษาผลประโยชน์ของตนเองได้  ส่วนหนึ่งเป็นเพราะเราถูกสอนให้มีความรู้ความเข้าใจสิ่งต่างๆ อย่างผิวเผินมาก  ในขณะที่หากเทียบกับชนชั้นสูง การที่เขาต้องพยายามรักษาสถานะทางสังคมไว้ให้ได้ทำให้เขาค้นคิดวิธีจนสามารถนำความรู้มาใช้ประโยชน์ในการสร้างความหมาย สร้างฐานะ เพื่อดำรงฐานะทางชนชั้นตนเอง รวมไปถึงการนำความรู้เหล่านั้นมาใช้ควบคุมชนชั้นระดับล่างได้ด้วย  ผมจึงคิดว่าการให้ความรู้กับชาวบ้านในระดับที่ลึกซึ้งมากขึ้นเป็นหนทางหนึ่งที่ใช้ต่อสู้กับชนชั้นที่สูงกว่าในสังคม

         ในระยะเวลาหลายปีที่ผ่านมา จะเห็นได้ว่าชุมชนต่างๆ มีความพยายามในการกลับไปสู่รากเหง้าหรือท้องถิ่นของตนเอง  คนในรุ่นเก่าถึงแม้จะมีความรู้ความเข้าใจเรื่องราวในอดีตแต่ก็เป็นความเข้าใจในครรลองเดิมๆ ซึ่งเป็นมิติที่แคบเกินไป  เพราะฉะนั้น พิพิธภัณฑ์เองต้องสามารถเปิดมุมมองใหม่ๆ ที่จะนำเสนอแนวคิดที่หลากหลายในการแสวงหา “ความหมาย” ของความรู้ที่สะสมไว้ในท้องถิ่นและชุมชนของตน

          ผมยังคิดว่าพิพิธภัณฑ์นั้นนอกจากจะถ่ายทอดความงามและความรู้แล้ว ยังเป็นกลไกสำคัญที่จะใช้ช่วยเชื่อมอดีตกับปัจจุบัน เชื่อมมนุษย์กับชุมชน เห็นเส้นทางพัฒนาการของชุมชนจนถึงปัจจุบันในแง่มุมที่หลากหลาย  สิ่งเหล่านี้จะช่วยทำให้มนุษย์มีความรู้ที่ชัดเจนหนักแน่น และนั่นก็หมายถึงอนาคตที่มั่นคงแข็งแรงด้วย  ด้วยเหตุนี้ พิพิธภัณฑ์จึงมีความจำเป็นต่อทุกสังคม  และผมคิดว่าเราน่าจะหันมาให้ความสำคัญกับการนำเสนอเรื่องราวของสิ่งของในพิพิธภัณฑ์ในลักษณะที่ช่วยกระตุ้นความคิดของผู้ชมให้มากขึ้น เช่น การมองชีวิตผู้คน มองสภาพสังคม โดยผ่านสิ่งของชิ้นใดชิ้นหนึ่งว่ามันทำหน้าที่อะไรในแต่ละยุคสมัย  แทนที่จะให้ความรู้เพียงว่าของนั้นเรียกว่าอะไร ทำด้วยวัสดุอะไร สร้างในสมัยไหนเท่านั้น

ทำไมถึงชอบไป “พิพิธภัณฑ์”

          ตอบตามความเป็นจริงก็คือพิพิธภัณฑ์ทำให้เราหลุดไปจากความยุ่งเหยิงไปปัจจุบัน ทำให้ผมสามารถมีใจจดจ่อกับเรื่องราวในอดีต ทำให้ใจสงบและเกิดความคิดดีๆ ในการที่จะไปคิดเรื่องราวอื่นๆ ซึ่งไม่อยู่ในพิพิธภัณฑ์เลย  คงคล้ายๆ กับการฟังเพลงหรือดูหนังครับที่ช่วยพาเราออกไปจาก “โลกแห่งความเป็นจริง” ชั่วคราวและช่วยให้ใจว่างพอจะหันกลับมามองประสบการณ์ที่กำลังเผชิญอยู่จริงได้ชัดเจนขึ้น